Met deze slagzin presenteert de VVV Zeeland op haar website de Regio Tholen en Sint Philipsland. Waarschijnlijk bedoeld om aan te geven dat slechts weinig mensen op de hoogte zijn van de vele voortreffelijkheden van deze streek. Maar je zou het ook zo kunnen uitleggen dat het best bewaarde geheim het feit is dat er hier eigenlijk niets bijzonders te beleven valt. Voor beide opvattingen valt wat te zeggen.

Bij een eerder bezoek aan het aanpalende Sint Philipsland, waarmee Tholen sinds 1995 één gemeente vormt, neigde de conclusie vooral naar het laatste. Het is een echte uithoek zonder opvallende kenmerken. Je zult er vergeefs zoeken naar toeristische attracties waar veel mensen op afkomen. Het is een streek waar het leven rustig zijn gangetje gaat.

Wat dat betreft heeft Tholen veel gemeen met Sint Philipsland. Natuurlijk, het is een stuk groter en er liggen hier een paar alleraardigste plaatsjes met een rijke historie die vaak teruggaat tot de dertiende, veertiende eeuw. Maar ze missen de grandeur van Middelburg, Zierikzee, Veere of Goes. Met uitzondering misschien van het stadje Tholen zelf, dat zich ooit qua belangrijkheid tot op zekere hoogte met voornoemde plaatsen kon meten. Vandaag de dag is dat nog te zien aan de resten van de vroegere vestingwerken en de vele voorname panden in de stad, waaronder de monumentale Onze-Lieve-Vrouwekerk.

Van 'eilandgevoel' is op Tholen weinig te bespeuren. De zee is dan ook een heel eind weg. Het vasteland, aan de overkant van de smalle en kronkelige stroom de Eendracht, was altijd al veel dichterbij.

Net als de andere Zeeuwse eilanden is Tholen ontstaan als gevolg van de eeuwenlange invloeden van de zee en van de grote rivieren Rijn, Maas en Schelde, die hier in zuidwest Nederland een grillige en rusteloze delta hebben gevormd. Het was een gebied dat voortdurend van aanzien veranderde. Toch hebben zich hier al in een zeer vroeg stadium mensen gevestigd, wat blijkt uit de vondst van een 150.000 jaar oude vuistbijl bij Cadzand in het huidige Zeeuws-Vlaanderen. Ongetwijfeld zag het er hier toen heel anders uit dan tegenwoordig. Hoe weten we niet, want de eerste kaarten van dit gebied werden pas in de late Middeleeuwen vervaardigd.

Rond het begin van onze jaartelling kwamen de Romeinen naar deze streken en stichtten er verschillende nederzettingen, bijvoorbeeld om handel te drijven met de landen overzee. Op het grondgebied van het huidige eiland Tholen is daar niet veel meer van teruggevonden dan wat Romeins aardewerk in de opgegraven restanten van een boerenwoning  bij het dorpje Poortvliet. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Walcheren en Noord-Beveland, waar vele archeologische vondsten de aanwezigheid van belangrijke Romeinse nederzettingen hebben aangetoond. Kennelijk was Tholen niet zo populair als woonplaats bij de Romeinen. Waarschijnlijker is dat het eiland toen nog helemaal niet bestond.

Net als in de rest van het Zeeuwse deltagebied ontbreekt ook op Tholen vrijwel ieder spoor van bewoning vanaf het eind van de derde eeuw na Chr. Waarschijnlijk zijn de bewoners toen weggetrokken omdat het leven in dit door stormen en overstromingen geteisterde gebied niet meer vol te houden was. Pas vanaf de zesde of zevende eeuw begonnen zich hier weer mensen te vestigen, met name in de hogere gebieden langs de kust, waar het relatief veilig en droog was. Op Tholen duurde het langer voordat er weer mensen kwamen wonen; de oudste vondsten die daarop duiden dateren uit het begin van de elfde eeuw.
 

Het eiland Tholen bestond toen nog niet in zijn huidige vorm. Op deze plaats lag een ongeregelde verzameling kleine eilandjes, die in de loop van de volgende eeuwen door bedijkingen aaneen zouden groeien tot een groter geheel. Een van die eilandjes was Schakerloo. Het werd van het vasteland gescheiden door de Henetrecht, later verbasterd tot Eendracht, een zijarm van de rivier de Schelde die deel uitmaakte van de toen al belangrijke vaarverbinding tussen Antwerpen en Holland. In het jaar 1212 gaf de hertog van Brabant, tot wiens bezit Schakerloo hoorde, toestemming hier een tol voor de scheepvaart te vestigen. Deze tolplaats was de basis voor het huidige stadje Tholen. In een document uit 1290 wordt de naam Toole of Tolen voor het eerst vermeld, welke later voor het hele eiland zou worden gebruikt.

In 1365 kreeg de tolplaats van de graven van Holland en Zeeland, die hier inmiddels de dienst uitmaakten, het recht om verdedigingswerken aan te mogen leggen en een jaar later kreeg het stadsrechten. De tolheffing zorgde voor veel inkomsten en het economisch belang van de stad groeide. Halverwege de vijftiende eeuw was de bloei op zijn hoogtepunt. Het eiland Tholen had toen door de bedijkingen inmiddels ongeveer zijn huidige omvang en vorm bereikt.

In het jaar 1452 legde een brand vrijwel het hele stadje in de as en hoewel de meeste gebouwen werden hersteld werd het daarna toch nooit meer zoals vroeger. In de eerste helft van de zestiende eeuw werd het hele gebied geteisterd door een aantal zware overstromingen die veel schade aanrichtten. De bevolking werd verder gedecimeerd door een pestepidemie en daar kwam, als klap op de vuurpijl, de Tachtigjarige Oorlog nog overheen.

Tholen sloot zich in 1577, als laatste van de Zeeuwse steden, aan bij de opstandelingen onder leiding van prins Willem van Oranje. Maar Brabant, aan de overzijde van de smalle Eendracht, bleef tot het einde van de onafhankelijkheidsoorlog onder Spaans gezag en dus lag Tholen nog decennialang in de frontlinie. In 1588 moest de stad bijvoorbeeld een aanval van Spaansgezinde troepen onder leiding van de hertog van Parma afslaan, die probeerden al wadend door het ondiepe water van de Eendracht voet op het eiland te zetten.
 

Zeeland omstreeks 1300
(uitgegeven door de Zeeuwse Boekhandel te Zierikzee)

De tolinkomsten verminderden omdat in de loop der jaren de Eendracht steeds meer verzandde, waardoor de scheepvaart andere routes moest gaan nemen. De landbouw werd nu het belangrijkste middel van bestaan op het eiland. In de zeventiende eeuw werd de mosselvangst op het eiland geïntroduceerd, doordat mosselvissers uit Reimerswaal zich op Tholen vestigden toen hun stad door de voortdurende overstromingen in 1632 ontruimd werd. Later, in de tweede helft van de negentiende eeuw, kwam daar de oestercultuur bij, welke uiteindelijk na de strenge winter van 1962-1963, toen bijna alle oesters door de vorst werden gedood, weer geheel van het eiland verdween.

In 1928 kwam er, met de bouw van de brug over de Eendracht, een eind aan het isolement van Tholen. Daarmee was het technisch gezien ook geen eiland meer, hoewel de plannen om de vroegere rivierarm af te dammen en in te polderen nooit werden uitgevoerd. Integendeel zelfs; tussen 1967 en 1976 werd de Eendracht gekanaliseerd, uitgediept en verbreed tot 120 meter.  Sindsdien maakt de vroegere Scheldearm deel uit van de het Schelde-Rijnkanaal, de belangrijke vaarverbinding tussen het Antwerpse havengebied en de Rijn. Doordat het water is gebleven is Tholen eigenlijk nog steeds een beetje een eiland, tot op de dag van vandaag.
 

Zeeland omstreeks 1650
(bron: ThinkQuest)

De uitvoering van het Deltaplan (zie voor de details de pagina van Neeltje Jans) heeft op Tholen veel minder invloed gehad dan op andere Zeeuwse eilanden als Schouwen-Duiveland en Noord-Beveland. Het besluit van 1979 om de Oosterschelde niet met een vaste dam af te sluiten maar een stormvloedkering met beweegbare schuiven te bouwen had tot gevolg dat er voor Tholen eigenlijk niet zoveel veranderde. Net als vroeger bleef het zoute water van de open Oosterschelde, met zijn getijdenverschillen, het eiland omspoelen. De scheiding tussen het zoute zeewater en het zoete binnenwater werd noordelijker, bij Sint Philipsland, gelegd door de bouw van de Grevelingendam en de Philipsdam. Wel werden als onderdeel van het Deltaplan alle buitendijken van Tholen versterkt en op Deltahoogte gebracht.

Aan de landzijde vonden wel grote veranderingen plaats als gevolg van de uitvoering van de zgn. compartimenteringswerken van het Deltaplan. Dit was een aanvulling op het oorspronkelijke project, die nodig was om in de Oosterschelde de gewenste getijverschillen te behouden. Door de bouw van de stormvloedkering in de monding van de Oosterschelde zou er namelijk per eb/vloedcyclus minder water kunnen in- en uitstromen, waardoor de getijverschillen te klein werden. Om dat te compenseren werd het wateroppervlak van de Oosterschelde effectief verkleind door de bouw van twee dammen: de Philipsdam die de Grevelingendam verbindt met Sint Philipsland en de Oesterdam tussen Tholen en Zuid-Beveland. Ook deze werken zijn meer uitgebreid beschreven op de pagina van Neeltje Jans.
 

Zeeland omstreeks 1930
(bron: Kleine Bosatlas)

De uitvoering van de compartimenteringswerken viel samen met de aanleg van de Schelde-Rijnverbinding. Door de bouw van de Philipsdam werden Sint Philipsland en ook Tholen veel beter bereikbaar vanuit de richting Rotterdam, temeer omdat er op de westoever van het Schelde-Rijnkanaal een nieuwe verbinding tussen de twee voormalige eilanden werd aangelegd, de Krabbenkreekdam. De Oesterdam verschafte Tholen een veel kortere verbinding met Zuid-Beveland, omdat nu niet meer via het vasteland omgereden hoefde te worden.

Tenslotte kreeg Tholen door twee nieuwe bruggen over het Schelde-Rijnkanaal ook betere verbindingen met het Brabantse vasteland: een tussen Oud- en Nieuw-Vossemeer en een bij het stadje Tholen, die de oude brug over de Eendracht uit 1928 verving. Het vroegere eiland is dus nu vanaf alle zijden uitstekend te bereiken.
 

Tholen in Google Earth
(klik op de afbeelding om te vergroten)

Ik reis naar Tholen langs dezelfde weg die ik eerder volgde naar Sint Philipsland, vanuit het noorden via de Grevelingendam, de Philipsdam en de imposante Krammersluizen. De Philipsdam heeft inmiddels de bijnaam 'Vogelboulevard' gekregen vanwege de vele vogelspotters die je hier doorgaans kunt aantreffen. Vandaag, op deze zonnige juliochtend, zijn er echter nauwelijks te zien. Misschien zijn ze allemaal op vakantie!

Dit keer sla ik, vóór ik Sint Philipsland binnenrijd bij de lelijke betonnen watertoren, linksaf in zuidelijke richting naar de in 1973 geopende weg over de Krabbenkreekdam. Deze dam verbindt nu Sint Philipsland met Tholen. Aan mijn rechterhand ligt de Krabbenkreek, het water dat de twee voormalige eilanden van elkaar scheidt en dat in open verbinding staat met de Oosterschelde.

Aan mijn linkerhand ligt, tussen de dam en het Schelde-Rijnkanaal, het gebied Rammegors. Oorspronkelijk bedoeld als stortplaats voor slib dat vrijkwam tijdens de aanleg van het kanaal, maar tot ieders verrassing heeft zich hier spontaan een interessant en vogelrijk natuurgebied ontwikkeld. Nu zijn er echter weer mensen die betreuren dat het Rammegors door de aanleg van de dam is afgesloten van het getijdenmilieu. Zij bepleiten het maken van een doorbraak in de Krabbenkreekdam om het zoute water en het getij weer toe te laten in het Rammegors. Het is ook nooit goed!

Via de Krabbenkreekdam is het nog geen 2 kilometer van Sint Philipsland naar Tholen, een hele verbetering ten opzichte van de vroegere omweg over het vasteland. Binnen een paar minuten ben ik dan ook op Tholen aangekomen en zet ik koers naar het eerste dorpje dat ik hier zal bezoeken, Oud-Vossemeer. Deze plaats geniet enige internationale bekendheid omdat hier de voorouders van de populaire Amerikaanse presidentsfamilie Roosevelt (Theodore en zijn neef Franklin Delano) vandaan kwamen. Begin de zeventiende eeuw emigreerden zij naar de Verenigde Staten. In 1950 bezocht Eleanor, de weduwe van president Franklin D. Roosevelt, Oud-Vossemeer.
 

< klik op een foto om te vergroten

Verder is er aan de gevel van de voormalige dorpssmederij aan de Voorstraat een alleraardigst 18e-eeuws uurwerk met bewegende figuren te zien. Het werd tussen 1780 en 1786 vervaardigd door de hoefsmid Johannis Verkerke en in 1980 volledig gerestaureerd. De man met de hamer slaat de hele uren op de grote bel; op de halve uren komt er een tweede man vanachter het deurtje tevoorschijn die op de kleine bel slaat.
 

Vanuit Oud-Vossemeer vertrek ik in noordwestelijke richting naar de volgende stop op mijn ronde van Tholen, Sint-Annaland, door de lokale bewoners ook wel Stalland genoemd. Het dorp werd gesticht door Anna van Bourgondië, Vrouwe van Ravestein. Zij was een bastaarddochter van Philips van Bourgondië, de bekende Philips de Goede. In 1475 verkreeg zij van haar halfbroer Karel de Stoute het recht om op Tholen een aantal schorren te bedijken. In de nieuw gevormde polder stichtte zij in 1476 het dorpje dat zij -gelovig als zij was- naar haar naamheilige Sint Anna, de moeder van Maria, vernoemde.

In 1575, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, wilde de Spaanse landvoogd Don Luis de Requesens de strategisch gelegen havenstad Zierikzee innemen. Hij verzamelde bij Sint-Annaland duizend van zijn langste manschappen om al wadend over de schorren van het huidige Sint Philipsland over te steken naar Schouwen-Duiveland. In de nacht van 25 september ontspon zich, onder de ogen van honderden toeschouwers op de dijk, een bloedige strijd tussen de met musketten, pikhaken en knuppels bewapende Geuzen op hun kleine scheepjes en de tot over hun middel in het water staande Spaanse soldaten. Velen sneuvelden, maar toch wist een aantal van hen de overkant te bereiken en na een beleg van maar liefst negen maanden tenslotte Zierikzee in te nemen. Toen bleek echter dat de haven totaal ongeschikt was voor de grote Spaanse schepen en was het dus allemaal voor niets geweest!

Zoals veel Zeeuwse plaatsjes is Sint-Annaland een ringdorp. Het centrum wordt gevormd door de Ring, een rondlopende straat waaraan de kerk staat. De huidige hervormde kerk werd gebouwd in 1899 op de plaats van de oorspronkelijke, 15-eeuwse Sint-Annakerk. De Voorstraat verbindt de Ring met de haven. De oude haven werd in 1960 gedempt omdat hij een zwakke plek in de kustverdediging vormde. In 1965 werd ten behoeve van de watersport een nieuwe jachthaven in gebruik genomen, die in open verbinding staat met de Oosterschelde.
 

Van Sint-Annaland rijd ik verder westwaarts naar Stavenisse, de meest westelijk gelegen plaats op Tholen. De naam Stavenisse wordt al in een oorkonde uit 1206 genoemd. Het lag toen op een eilandje, dat in 1509 tijdens een zware storm door de zee verzwolgen werd en waarvan verder nauwelijks iets bekend is. Het duurde bijna een eeuw voordat het gebied opnieuw werd bedijkt. Het huidige Stavenisse dateert van 1599.

In 1616 kreeg het dorp een kerk; dat was nadat de Reformatie had plaatsgevonden zodat het een van de eerste nieuwe kerken in Zeeland was die van meet af aan als protestantse kerk waren gebouwd. In de meeste andere plaatsen namen de aanhangers van de nieuwe leer immers de bestaande katholieke kerken over. De kerk van 1616 bestaat overigens niet meer; deze werd in 1910 afgebroken en vervangen door het huidige kerkgebouw. De toren, die uit 1672 dateert, is wel bewaard gebleven.

Zoals eerder gezegd werd Stavenisse tijdens de stormvloedramp van 1953 zwaarder getroffen dan alle andere plaatsen op Tholen. In het centrum van het dorp stond het water 3,5 meter hoog. Bijna 10 procent van de bevolking alsmede bijna al het vee kwam om en 140 huizen werden onherstelbaar vernield. Uitgebreide informatie en foto's van de ramp in Stavenisse is te vinden op de website van Ko van Oeveren, die het als kind allemaal zelf meemaakte.

Een van de zwakke plekken waar het water het dorp binnenstroomde was de haven. Het was dan ook logisch dat direct na de ramp plannen werden gemaakt om de een kilometer lange havengeul af te dammen en de haven te sluiten. Daartegen rees echter verzet en uiteindelijk werd besloten de dijken langs het havenkanaal te verhogen en te versterken. Waar het kanaal uitmondt in de Oosterschelde is in 1977 een keersluis gebouwd, die automatisch sluit bij een waterstand van 2,40 m +NAP. De tegenwoordige jachthaven telt 163 ligplaatsen en werd geopend in 1979.
 

In Stavenisse heb ik het meest westelijke punt van mijn rondje Tholen bereikt en van hier gaat de reis dus weer oostwaarts. De eerstvolgende plaats die ik nu aandoe is Sint-Maartensdijk, vernoemd naar de heilige Martinus. De lokale bevolking spreekt van Smerdiek. De naam "Sinte Martensdike" wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde uit 1357.

In de 14e en 15e eeuw behoorde de heerlijkheid tot het bezit van het Zeeuwse adellijke geslacht Van Borssele. Een van de meest bekende leden van de familie was Frank van Borssele, die in 1433 trouwde met de Hollandse gravin Jacoba van Beieren. Zijn zus, Alienora van Borssele, schonk de plaats in 1485 stadsrechten. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Middelburg, Goes en Tholen was Sint-Maartensdijk een zgn. 'smalstad', wat betekent dat het geen stemrecht had in de Staten van Zeeland.
 

Nauwelijks twee kilometer oostelijk van Sint-Maartensdijk ligt het dorp Scherpenisse, de oudste bewoonde plaats op Tholen. "Scarpenesse" wordt al genoemd in een document uit 1206. Iets buiten het dorp, bij het gehucht Westkerke, ligt een zeven meter hoge vliedberg, een kunstmatig opgeworpen heuvel waar de dorpsbewoners hun toevlucht zochten bij overstromingen in de tijd voordat de dijken werden gebouwd. Het is de laatste van de negen vliedbergen die er oorspronkelijk op Tholen waren; de andere zijn in de loop der tijd allemaal afgegraven.
 

Van Scherpenisse gaat het verder oostwaarts naar Poortvliet, krap vier kilometer verderop. Al vroeg in de 13e eeuw stond hier een kasteel; in  archiefstukken uit 1203 is er sprake van ene "Lambertus, castellanus (kasteelheer) de Portvliete". Van dat kasteel is niets meer overgebleven.

Poortvliet is een echt ringdorp, met de kerk in het midden zoals het hoort. Het ligt in de grootste en een van de oudste polders van Tholen. Omdat het maaiveld hier vrij laag ligt werd deze polder van oudsher geplaagd door problemen met de waterbeheersing en was de grond minder geschikt voor landbouw dan elders op het eiland. Daarom vinden we rond Poortvliet ook vandaag de dag voornamelijk weidegebieden.
 

Alvorens door te rijden naar het stadje Tholen om daar mijn eilandrondrit te besluiten maak ik eerst nog een uitstapje naar de Oesterdam. Hier, aan de zuidkust van Tholen, is tussen 1979 en 1989 een gecompliceerd onderdeel van het Deltaplan gerealiseerd. Allereerst de Oesterdam zelf, die met een lengte van ruim 11 kilometer de langste van alle dammen in het hele project is.

De dam vormt de oostelijke begrenzing van de Oosterschelde, waarvan het wateroppervlak na de voltooiing zo'n 1.000 ha kleiner was geworden. Dat was nodig, om na de bouw van de stormvloedkering in de monding van de Oosterschelde voldoende getijverschillen te behouden. Door de bouw van de Oesterdam en de noordelijker gelegen Philipsdam werd het hoogwaterpeil in de Oosterschelde met bijna 3 meter verhoogd, wat mede de redding betekende voor de oestercultuur bij Yerseke. Daaraan dankt de dam dan ook zijn naam.
 

Van de Oesterdam rijd ik terug naar het eiland voor de laatste etappe naar het stadje Tholen, dat het eiland zijn naam gaf. Reeds in 1366 kreeg Tholen volledige stadsrechten. Een jaar eerder had het al het recht om verdedigingswerken te bouwen gekregen. Met ruim 6.600 inwoners is het tevens de grootste woonkern en kan dus met recht als de 'hoofdstad' van het eiland worden beschouwd, hoewel het lokale bestuur sinds 1979 in Sint-Maartensdijk zetelt. Over de geschiedenis van de stad is in de inleiding al het nodige verteld.
 

In het middeleeuwse stadje Tholen eindigt mijn rondrit over het eiland Tholen. Het was wel een beetje veel voor slechts een dag. Ik heb een redelijke indruk van het eiland kunnen krijgen, maar ook niet meer dan dat. Als je Tholen echt wilt leren kennen zul je er meer tijd voor moeten uittrekken. Je kunt dan het best niet met de auto, maar op de fiets of te voet op verkenning uitgaan. De rustige wegen en de relatief korte afstanden lenen zich daar uitstekend voor.

Het echte 'eilandgevoel' heb ik hier echter nauwelijks kunnen bespeuren, dat gevoel helemaal los te zijn van de buitenwereld. Wellicht komt dat omdat de zee hier altijd al zover weg was, en het vasteland zo dichtbij. Zeker toen de brug over de Eendracht er kwam, in 1928. Toch lijkt het jachtige, hectische leven van de 21ste eeuw in een dichtbevolkt land hier nog niet helemaal doorgedrongen. Want net als Sint Philipsland is Tholen een rustige uithoek, waar het leven kalm zijn gangetje gaat.

Maar waar je ook staat in het weidse, vlakke polderland, bijna overal kun je de dijk zien die het eiland omringt, en die je er voortdurend aan herinnert dat dit allemaal in de loop van de eeuwen op het water veroverd is.
 

Meer over Tholen en aanverwante informatie

www.tholen.nl
Officiële website van de Gemeente Tholen. Alleen in het Nederlands. De site werkt niet goed in de Mozilla Firefox browser.

www.zeeland.nl
Officiële website van de Provincie Zeeland, waartoe Tholen behoort. Nederlandstalig; beperkte Engelse, Duitse en Franse versies beschikbaar.

www.vvvzeeland.nl/regios/tholen
Website van de VVV Zeeland regio Tholen en Sint Philipsland. Nederlandse, Engelse, Duitse en Franse versies beschikbaar.

www.tholenweb.nl
Portal site van de Digitale Regio Tholen met veel links naar informatieve en commerciële websites over Tholen. Alleen Nederlandstalig.

tholen.startpagina.nl
Tholen startpagina met veel links.

www.deltawerken.com
Website over de Deltawerken van de Stichting Deltawerken Online. Nederlandse, Engelse en Duitse versies beschikbaar.

people.zeelandnet.nl/voeveren
Particuliere website van Ko van Oeveren met veel detailinformatie en foto's over de watersnoodramp van 1953 in Stavenisse. Nederlandse en Engelse versies.

juli 2006