Tiengemeten. De meeste Nederlanders kennen het wel, of hebben er op zijn minst van gehoord. Sommigen weten zelfs bij benadering waar het ligt. Maar slechts weinigen kunnen zeggen dat zij er ooit geweest zijn. En waarom zou je ook? Want wat is er te beleven op deze vergeten snipper polderland, die al eeuwenlang onopvallend daar midden in het Haringvliet ligt? Een plek bovendien waar je nooit in een opwelling, onderweg van A naar B, even naartoe kunt gaan. Want je moet er echt moeite voor doen om er te komen.

Een blik op de kaart leert dat Tiengemeten het laatste echte eiland in het zuidwestelijk deel van Nederland is. Alle andere eilanden in de delta van Rijn, Maas en Schelde zijn met dammen en dijken en via bruggen en tunnels met elkaar of met het vasteland verbonden. Dat is de reden dat Tiengemeten door de jaren heen nauwelijks is geraakt door wat we doorgaans 'de vooruitgang' noemen. En naar het zich laat aanzien zal er in die situatie de eerstkomende tijd - gelukkig - ook geen verandering komen. Tiengemeten blijft dus het domein van de zoekers naar rust, natuur en het 'eilandgevoel'.

Tiengemeten dankt zijn naam aan de 'gemet', een oude Hollandse oppervlaktemaat ter grootte van ongeveer 5.000 m². Halverwege de zestiende eeuw lag hier in het Haringvliet een zandplaat die alleen bij hoog water onderliep en die toen tien gemeten groot was, ca. 0,05 km² dus. De Hollanders, altijd belust op landaanwinning, legden er een dijk omheen om een eind te maken aan de periodieke overstromingen en noemden het aldus ontstane eiland 'Tiengemeten'.

Van 1765 tot 1805 diende Tiengemeten als quarantaine-inrichting voor schepen die terugkeerden uit verre oorden. Als er een besmettelijke ziekte werd ontdekt aan boord moest het schip daar blijven. Er stond op het eiland een quarantainegebouwtje, ook wel Pesthuis genoemd, waar zieke matrozen verpleegd konden worden. Zeelieden die aan de ziekte overleden werden op het eiland begraven. 

In 1805 werd de quarantaine gesloten en kort daarna werd de plek ingericht als marinedepot, inclusief kazerne en een kruitmagazijn. Gezien zijn ligging een ideale plek voor zo'n 'explosieve' voorziening! In 1958 werd het depot gesloten en verkocht het Ministerie van Defensie het terrein aan de inmiddels opgerichte beheersmaatschappij voor het eiland, de N.V. Tiengemeten.

De zee en vooral de rivieren voerden voortdurend slib aan dat zich op het eiland afzette. Die aangeslibde delen, hier 'slikken' genoemd, werden telkens ingedijkt en dan was er weer een stukje land gewonnen. Zo groeide Tiengemeten steeds groter, van de oorspronkelijke tien gemeten in de zeventiende tot bijna 10 km² in de twintigste eeuw. Na de afsluiting van het Haringvliet in 1970, als onderdeel van het Deltaplan, kwam dat proces goeddeels tot stilstand.

Eeuwenlang kabbelde het leven kalmpjes voort op Tiengemeten. Het eiland was lange tijd in particulier bezit. Er woonde een handjevol boeren die het land pachtten en er tarwe, aardappelen, suikerbieten, witlof en nog wat meer verbouwden. Verder gebeurde er eigenlijk nooit wat. Of het zou de stormvloed van 1953 moeten zijn, die in de nacht van 31 januari op 1 februari van dat jaar het zuidwesten van Nederland teisterde en Tiengemeten niet spaarde. Op diverse plaatsen bezweken de dijken en binnen een paar uur was het hele eiland overstroomd, waarbij twee inwoners omkwamen. Een tragedie voor de kleine eilandbevolking, maar tegen de achtergrond van het totale aantal van ruim 1.800 slachtoffers van deze ramp slechts een kanttekening bij het nieuws van die dagen.

Tiengemeten kwam pas echt in het nieuws nadat het in 1967 was aangekocht door het bouw- en baggerbedrijf Volker Stevin. Dat die niet primair geïnteresseerd waren in de landbouw op het eiland was natuurlijk wel duidelijk. Maar de bewoners moeten zich wel rot geschrokken zijn van de plannen die voor hun eiland werden ontwikkeld en die in die dagen met enige regelmaat de kranten haalden. Het leek voorgoed gedaan met de rust op Tiengemeten.

Tiengemeten in de 'Digitale Maquette van Nederland' van TerraDesk

Een van die plannen was om het eiland te gaan gebruiken voor de opslag van baggerslib, afkomstig van het uitbaggeren van havens en rivieren en zodanig verontreinigd met zware metalen dat het niet gewoon gestort kon worden. Het moest worden opgeslagen in speciaal te bouwen depots met een dijk eromheen, goed afgeschermd van de buitenwereld. Welnu, met Tiengemeten had Volker Stevin een 750 hectaren groot, reeds omdijkt gebied in handen en daarmee een gigantisch en goedkoop slibdepot. Het plan ging gelukkig niet door.

Maar daar bleef het niet bij. In de loop van de jaren zeventig en tachtig is Tiengemeten onder andere serieus in beeld geweest als mogelijke locatie voor een kerncentrale, voor de aanleg van een tweede grote nationale luchthaven ter vervanging van het Rotterdamse vliegveld Zestienhoven, voor de bouw van een windmolenpark en voor de vestiging van een bungalowpark. En al die plannen gingen uiteindelijk niet door. Volker Stevin verloor zijn interesse in het eiland en verkocht het in 1987 aan verzekeringsgigant AMEV. 

In 1994 nam de overheid het definitieve besluit dat Tiengemeten een groen gebied moest blijven. Drie jaar later verkocht AMEV het eiland aan de Vereniging Natuurmonumenten, de grootste natuurorganisatie in Nederland. De bewoners haalden opgelucht adem; alle onheil leek definitief afgewend. Te vroeg, naar spoedig zou blijken!

Natuurmonumenten ontwikkelde namelijk een inrichtingsplan voor het eiland waarin geen plaats meer is voor landbouw. Op Tiengemeten moet de natuur weer zijn gang kunnen gaan. Voor het eerst op deze schaal gaan de Hollanders vrijwillig een stuk van hun op de zee veroverde land teruggeven aan het water, door de dijken te verlagen. Het in- en uitstromende water zal van het land een moerassige wildernis maken, met een rijk gevarieerde planten- en dierenwereld. Prachtig, maar de boeren zullen er wel voor moeten wijken.

De meeste bewoners hebben inmiddels eieren voor hun geld gekozen en hebben een afkoopregeling van Natuurmonumenten geaccepteerd. Anno 2003 is er nog maar één boerderij in bedrijf. Pas als deze laatste bewoners vertrokken zijn kan met de uitvoering van het inrichtingsplan worden begonnen. Zoals het er nu uitziet zal dat niet vóór 2007 zijn. Tot zolang blijven de akkers bebouwd worden, om verloedering van het landschap te voorkomen. 

Een rondwandeling op Tiengemeten

Een bezoek aan Tiengemeten begint zoals het hoort bij een echt eiland: bij de veerpont. In dit geval is dat de 'Sint Antonius', die een uurdienst onderhoudt tussen Nieuwendijk op het vasteland en het veerhaventje van Tiengemeten. Als je de pont mist heb je tijd voor een kopje koffie in het aanpalende restaurant, dat heel toepasselijk 'Veerdienst' heet. Geen slecht idee trouwens, want op het eiland is het met de catering droevig gesteld. Je bent daar volledig aangewezen op wat je zelf in je rugzak hebt meegenomen.

Tijdens de overtocht kun je alvast een blik werpen op het eiland. Veel meer is er niet te zien dan een hoge dijk, waar de kruinen van bomen en de daken van een paar huizen bovenuit steken en die je nieuwsgierig maakt naar wat er achter schuilgaat. Die dijk werd overigens pas gebouwd na de stormramp van 1953, toen de oude dijken op meer dan twintig plaatsen bezweken en het hele eiland overspoeld werd. Alle binnendijken van de in de loop der eeuwen toegevoegde poldertjes werden toen afgegraven, zodat het hele eiland nu één grote polder is.

Als ik van de pont afstap en om me heen kijk lijkt op het eerste gezicht het landschap niet veel te verschillen van dat op het vasteland. Hetzelfde vlakke polderland, dezelfde kaarsrechte weggetjes met bomen erlangs, onder dezelfde prachtige Hollandse lucht. Maar toch voelt het anders. Misschien omdat je overal om je heen de horizon kunt zien, die wordt gevormd door de zeedijk. Nergens wordt je blik belemmerd. Het geeft je het gevoel dat je tot het einde van je wereld kunt kijken. En wat daarachter ligt is een ándere wereld, die er nu even niet toe doet. 

Maar het grootste verschil merk je als je een stukje hebt gelopen, weg van de pont met zijn rumoerige dieselmotor. Het is de stilte die als een deken over je heen valt. Vooral het ontbreken van verkeerslawaai is opvallend, omdat we daar in dit drukke land zo aan gewend geraakt zijn. Er rijden wel een paar auto's en landbouwvoertuigen op Tiengemeten, maar echte verkeerswegen zijn er niet. Daardoor ontbreekt hier het constante achtergrondgeraas dat je vaak pas opmerkt als het verder stil is. Hier is het dus écht stil. Een verademing!

De weg leidt langs een paar grote, verlaten boerderijen en een rijtje huizen. Samen zou je het met enige fantasie een gehuchtje kunnen noemen. Maar dat is het niet. Er is geen kerk, geen kroeg, geen winkel, niets, alleen een stalletje voor een van de huizen waar je bijenhoning van het eiland kunt kopen. Er staat niemand bij.

Een stukje verderop sla ik van de verharde weg af en volg de uitgezette wandelroute in zuidelijke richting via een pad tussen velden. De rust en de ruimte zijn weldadig. Je kunt bijna niet geloven dat je hier nauwelijks twintig kilometer van 'mainport' Rotterdam bent. 

Voor me uit lopen twee andere wandelaars. Ik kruis een kaarsrecht asfaltweggetje waarlangs een groepje fietsers naar het westen rijdt. In de verte beweegt een landbouwmachine door het veld. Dit is het landschap van Tiengemeten dat gaat verdwijnen. Als je het nog wilt zien zoals het nu is moet je dus opschieten. 

Inmiddels ben ik de route kwijtgeraakt; ik zie tenminste geen paaltjes met gekleurde koppen meer. Het is niet erg, want op Tiengemeten kun je niet echt verdwalen. Ik ben op weg naar de zuidkant van het eiland, waar ik in het buitendijkse gebied een indruk wil krijgen van het Tiengemeten van de toekomst. 

Even later ben ik het eiland dwars overgestoken en sta ik bovenop de dijk. Ik kan hier in één oogopslag zowel het 'oude' als het 'nieuwe' Tiengemeten overzien. Aan mijn linkerhand ligt het strakke, geordende landschap van de polder zoals hij nu nog is, aan mijn rechterhand de woeste wildernis van het buitendijkse land, de Blanke Slikken.

Een halve eeuw geleden zou men een nieuwe dijk om dit gebied hebben gebouwd, wat sloten voor de afwatering hebben gegraven, een paar wegen hebben aangelegd om overal makkelijk te kunnen komen, en vervolgens zou men de grond hebben omgeploegd en aardappels hebben gepoot, of tarwe gezaaid. Weer een stukje polder erbij. Nu gaat dus het omgekeerde gebeuren.

Het Deltaplan uit 1958, dat werd ontwikkeld om een dergelijke ramp in de toekomst te voorkomen, voorzag dan ook in afsluiting van deze zeearm. Dat kon echter niet zoals elders met een volledig dichte dam, omdat het Haringvliet de belangrijkste afvoerroute voor het rivierwater van de Rijn en de Maas naar de zee is. Daarom bouwde men in de Haringvlietdam een 1 kilometer lang complex van 17 spuisluizen, die bij laagtij kunnen worden geopend om het rivierwater te spuien en die bij hoogtij gesloten zijn zodat het zeewater het Haringvliet niet meer kan binnendringen.

De afsluiting van het Haringvliet, die in 1970 werd voltooid, garandeerde de veiligheid van de bewoners van de eilanden, maar veroorzaakte ook grote veranderingen in het milieu in dit gebied. Het getij verdween en het zoute water werd vervangen door zoet rivierwater. Dit had uiteraard enorme gevolgen voor het planten- en dierenleven hier. Deze effecten waren wel voorzien, maar in de jaren zestig van de vorige eeuw telde milieuschade nog niet zo zwaar. Veiligheid ging boven alles.

De laatste jaren wordt echter gewerkt aan plannen om het oude zoute getijdenmilieu althans gedeeltelijk te herstellen. Dat kan door de sluizen in de dam ook bij hoogtij open te laten, zodat het zoute zeewater weer kan binnenstromen. Alleen bij hoge waterstanden worden de schuiven dan gesloten, zoals dat nu ook bij de Oosterscheldekering gebeurt. Dit project heeft de naam 'Getemd Getij' gekregen.

Natuurmonumenten is een groot voorstander van deze plannen, omdat deze perfect aansluiten op haar eigen plannen om op Tiengemeten het water vrij spel te geven. Het zal echter nog een aantal jaren duren voor het zover is. De verzilting van het Haringvliet levert namelijk problemen op voor de zoetwatervoorziening in het gebied, die eerst moeten worden opgelost alvorens de sluizen opengezet kunnen worden.

Ik wandel een klein uur evenwijdig aan de kust door het buitendijks gebied, waarbij ik via houten bruggetjes diverse landinwaarts lopende kreken kruis. Tijdens mijn wandeling kom ik geen mens tegen. Dan sta ik weer op de dijk en begin aan de terugtocht naar de veerhaven, dwars over het eiland. Het is moeilijk te beslissen welk Tiengemeten nu eigenlijk het mooist is: dat van de woeste kleurrijke wildernis op de slikken of dat van de vlakke polder met zijn rechte weggetjes, zijn bomenrijen en de witte zeiltjes die boven de kaarsrechte dijk uitsteken. Als het aan mij ligt blijft het allebei!.

Wanneer ik langs de dijk terugloop naar de veerhaven zie ik de 'Sint Antonius' al komen aanpuffen. Ik zal me moeten haasten om hem niet te missen en een uur te moeten wachten. Ik werp een laatste blik over het weidse land en neem me vast voor in de toekomst hier terug te komen om te zien hoe het met het eiland gaat. Ruimschoots op tijd bereik ik de veerhaven en stap op de pont.

Meer over Tiengemeten en aanverwante informatie

www.natuurmonumenten.nl
Website van de Vereniging Natuurmonumenten. Deze link brengt je rechtstreeks naar de beschrijving van Tiengemeten op deze site.

www.tiengemeten.com
Website over Tiengemeten van filmmaker Digna Sinke, die een langlopend documentaireproject over het eiland realiseert.

www.haringvlietsluizen.nl
Website van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat over het de plannen voor een ander beheer van de sluizen.

www.demis.nl/haringvliet/mapper.asp
Interactieve kaart van het Haringvlietgebied op de website van Demis (Decision Management Information Systems) te Delft.

www.deltawerken.com
Website over de Deltawerken van de Stichting Deltawerken Online.

www.zeeuwsarchief.nl/strijdtegenhetwater
Website van het Rijksarchief over de stormvloedramp van 1953 en de Deltawerken.

www.delta2003.nl
Officiële website van het Project Delta 2003, de herdenking van de stormvloedramp van 1953. 

augustus 2003