Van alle op deze site beschreven eilanden is Schokland het enige dat de band met het water volledig verloren heeft. Al meer dan een halve eeuw ligt het als een vage, langgerekte verhoging in het vlakke land van de Noordoostpolder. Het ruisen van de zee heeft plaats gemaakt voor het ruisen van de bomen die langs de voormalige kustlijn zijn geplant. De woorden van de bekende Zuiderzeeballade "Waar is het water, waar is de haven?" vinden hier hun oorsprong. 

Toch mag Schokland in dit overzicht van Nederlandse eilanden niet ontbreken. Want juist deze plek staat symbool voor de niet aflatende strijd van de mens tegen het water. Een strijd die in de prehistorie al begon en die hier, door de inpoldering, als nergens anders in Nederland zichtbaar is geworden. Het is om deze reden dat Schokland in 1995 werd opgenomen op de internationale Werelderfgoedlijst van Unesco, als eerste Nederlandse monument.

De strijd tegen het water is dus geschiedenis. Vandaag de dag vormt, ironisch genoeg, niet langer het water maar juist het gebrek eraan de grootste bedreiging voor Schokland. Sinds de Noordoostpolder droogviel in 1942 is het eiland al zo'n twee meter ingeklonken, als gevolg van het feit dat het veen in de ondergrond verdroogt. Gevreesd wordt dat zonder ingrijpen het eiland binnen een eeuw helemaal in de bodem weggezonken zal zijn. In de afgelopen paar jaar is daarom een bedrag van vijf miljoen euro geïnvesteerd in maatregelen voor een beter beheer van de  grondwaterstand om dit proces tot stilstand te brengen. Of dat gaat lukken zal de toekomst moeten uitwijzen. 

De teloorgang van Schokland als eiland heeft zich in een aantal fasen voltrokken. De eerste fase eindigde in 1859, toen de ruim zeshonderd bewoners noodgedwongen hun eeuwenlange strijd tegen het water moesten opgeven en op last van de autoriteiten werden geëvacueerd. Permanente bewoning van het eiland was, naar de mening van de Nederlandse regering, te gevaarlijk geworden. 

De situatie was toen zo dat bij elke storm het eiland grotendeels onder water liep. De bewoners hadden zich moeten terugtrekken in drie op terpen gebouwde dorpjes: Middelbuurt, Zuidert en Emmeloord. Ze liepen via houten loopplanken van het ene dorp naar het andere, omdat het drassige land meestentijds onbegaanbaar was. Bij zeer zware stormen waren ze ook op de terpen niet veilig, zoals bleek in 1825 toen een orkaan het hele eiland overspoelde en 13 eilanders verdronken.

Het eiland werd niet helemaal verlaten in 1859. Er bleven een paar mensen op Schokland achter, zoals de havenmeester van Emmeloord, die tevens de misthoorn moest bedienen. En op de Zuidpunt woonde een lichtwachter, om het vuurbaken voor de scheepvaart op de druk bevaren Zuiderzee te onderhouden. 

Om te voorkomen dat er na de ontruiming bewoners zouden terugkeren moesten vrijwel alle opstallen worden afgebroken. Sommige bewoners namen hun huis mee om het op hun nieuwe woonplaats weer op te bouwen. Dat verklaart waarom Schokland vandaag de dag zo leeg is. Alleen de kerk van Middelbuurt, de 'hoofdplaats' van het eiland, mocht blijven staan, en die staat er nu nog. Van het oude Emmeloord zijn de woning van de havenmeester en het misthoornhuisje overgebleven.

Na de ontruiming werd Schokland niet helemaal aan zijn lot overgelaten. Omdat het eiland fungeerde als een 'golfbreker' voor de kust van het vasteland bleef men de hoogst noodzakelijke onderhoudswerkzaamheden aan de zeeweringen uitvoeren. Hiervoor werden seizoenarbeiders ingezet die tijdelijk op het eiland woonden en in de kerk van Middelbuurt werden ondergebracht. De voltooiing van de Afsluitdijk in 1932 luidde het eind van deze periode in. De Zuiderzee werd IJsselmeer, de woeste zee was getemd en vormde geen bedreiging meer voor het verlaten eiland.

De volgende fase in de 'inkapseling' van Schokland begon in 1940, toen de dijk van de Noordoostpolder werd gesloten. Deze polder was een onderdeel van de omvangrijke Zuiderzeewerken, een door politicus en waterbouwkundige Cornelis Lely ontwikkeld project om een groot deel van de toenmalige Zuiderzee in te polderen (zie ook de Wieringen pagina). Vanaf nu lag Schokland binnen de dijk van een afgesloten binnenmeer. De vuurtorens hadden geen functie meer en de laatste lichtwachter verliet Schokland in 1940.

Op 9 september 1942, midden in de Tweede Wereldoorlog, viel de Noordoostpolder officieel droog en was Schokland daadwerkelijk een onderdeel van het vasteland geworden. Daarmee was de situatie zoals die was vóór het jaar 1000, toen de Zuiderzee nog niet bestond, min of meer hersteld. Zo was de strijd tegen het water uiteindelijk toch door de mens gewonnen!

Schokland in de 'Digitale Maquette van Nederland' van TerraDesk.

De eerste aanblik van Schokland vanuit de verte valt een beetje tegen. Het ziet eruit als een langgerekte groep bomen in het polderlandschap. Ik had verwacht dat het opvallender aanwezig zou zijn, dramatischer misschien. Dichterbij komend via de Schokkerringweg, de autoweg die het voormalige eiland dwars doormidden deelt, is het hoogteverschil met het omringende polderland echter duidelijk merkbaar. 

Komende vanaf de autosnelweg A6 sla je hier rechtsaf naar het Museum Schokland, op de plaats van het vroegere dorpje Middelbuurt. Het oude kerkje van Middelbuurt, fraai gerestaureerd, maakt thans deel uit van het museum. Dit is het startpunt van mijn wandeling rond het eiland, een route van ongeveer tien kilometer in de vorm van een acht.

< klik op een foto om te vergroten

Ik loop vanaf Middelbuurt eerst langs de oostkust naar het zuiden richting Zuidpunt. Het is hier niet zo makkelijk je voor te stellen dat eens aan je linkerhand de zee golfde, daarvoor is het hoogteverschil met de vroegere zeebodem te gering. Het is nauwelijks een meter of twee, maar je moet wel bedenken dat dit een van de laagste delen van het eiland is. Bovendien is, sinds de polder droogviel, het hele eiland door inklinking nog eens gemiddeld tussen de een en twee meter ingezakt

Ik wandel verder langs de oostkust in de richting van Zuidpunt. Hier stond in de veertiende eeuw al een kerkje dat sindsdien een aantal malen werd uitgebreid. In 1717 was deze kerk dusdanig in verval geraakt dat hij buiten gebruik gesteld moest worden en tijdens de eerder genoemde storm van 1825 werd hij goeddeels verwoest. Tot de ontruiming van het eiland bleven de kelders van de kerk echter in gebruik als begraafplaats. De fundamenten zijn onlangs gerestaureerd.

In 1940, 81 jaar na de evacuatie van Schokland, volgde een tweede ontruiming. In de zomer van dat jaar werden namelijk de overblijfselen van de hier begraven eilanders opgegraven en overgebracht naar de Universiteit van Amsterdam voor antropologisch onderzoek. Omdat de 'Schokkers' zich door hun isolement nauwelijks hadden vermengd met andere bevolkingsgroepen dacht men hierdoor een beter beeld te krijgen van de oorspronkelijke bevolking van ons land. Boze tongen beweren dat het onderzoek de nazistische rassentheorie moest ondersteunen. Hoe dan ook, resultaten zijn er nooit gepubliceerd.

Vlakbij de kerk is het eveneens gerestaureerde fundament van een ronde vuurtoren die hier eens stond te zien. Langs de Zuidpunt van Schokland liep namelijk een belangrijke en druk bevaren scheepvaartroute. Nieuw is de stalen uitkijktoren die een stukje verderop staat. Vanaf die toren heb je een fraai uitzicht over het eiland. En als je naar het zuiden kijkt kun je, achter de dijk, het water zien van het Ketelmeer, het enige wat er nu nog over is van de eens zo woeste Zuiderzee.

Inmiddels heb ik de Zuidpunt gerond en loop nu langs de westkust naar het noorden. Dit was de zeezijde van het eiland die altijd het meest te lijden had van weer en wind. Vandaar dat de dorpjes allemaal aan de oostkust, de landzijde dus, gebouwd zijn. Veel zal het echter niet hebben uitgemaakt, aangezien de afstand tussen oost- en westkust slechts een paar honderd meter bedraagt.

Het verharde (fiets)pad daalt hier af naar de voormalige zeebodem, maar gelukkig is er een alternatief zandpad dat op het niveau van het eiland de kustlijn blijft volgen. Schokland is hier op zijn breedst, ongeveer een halve kilometer, en er wordt hier aan kleinschalige akkerbouw gedaan. De velden liggen er, op deze julidag, prachtig gekleurd bij.

Gedurende mijn wandeling rond het zuidelijk deel van Schokland, ook wel Ens genoemd, dient het kerkje van Middelbuurt mij tot oriëntatiepunt. Het is de hele tijd duidelijk zichtbaar. Wanneer ik al wandelend langs de westkust weer ongeveer ter hoogte van dat kerkje gekomen ben steek ik het eiland dwars over langs een pad tussen de velden door. Tijd voor koffie met appelgebak in het restaurant van het museum, waar foto's aan de muur hangen van koningin Beatrix en van prins Willem Alexander en prinses Máxima, genomen tijdens hun bezoeken aan Schokland. 

Een informatiebord langs het pad markeert de plek van de vroegere scheidingssloot tussen het zuidelijk deel van het eiland, Ens geheten, en het noordelijk deel, Emmeloord. Het was een strikte scheiding; niet alleen geografisch maar ook op sociaal, religieus en bestuurlijk gebied. Ens was protestant, Emmeloord katholiek. Er werden in het noorden en het zuiden verschillende dialecten gesproken. En Emmeloord werd bestuurd vanuit Amsterdam, terwijl Ens bij Overijssel hoorde. Pas in 1795 werden beide delen samengevoegd tot één gemeente Schokland. Van de scheiding, op de plaats waar ooit een rivierarm van de IJssel moet hebben gelegen, is nu niet veel méér te zien dan een vage inzinking in het landschap.

Ik steek nog een autoweg over die het eiland dwars doorsnijdt en ben nu vlak bij het voormalige Emmeloord, het meest bizarre stukje van het hedendaagse Schokland. Hier was namelijk de haven van het eiland, en die haven is er nog steeds alleen.... er is geen water meer! Meerpalen, beschoeiingen, steigers en havenhoofden, het is er allemaal nog, keurig geconserveerd, een perfect beeld van zinloosheid. Maar op het diepste punt van de haven is een plasje water blijven staan, als een verstilde verwijzing naar de tijden dat je hier "altijd horen kon: We gaan aan boord!", woorden uit de overbekende Zuiderzeeballade die werden geschreven in 1959 door Willy van Hemert.  

Op de met gras begroeide bodem van de havenkom grazen een paar paarden. Dat moeten dus wel zeepaardjes zijn! Tussen de havenhoofden, waar de lichtbakens nog op staan, kijk je uit op de weidse akkers van de Noordoostpolder. Hier keken ooit de vrouwen van Schokland hun mannen en zoons na als ze weer zee kozen, in angstige onzekerheid of ze ooit terug zouden keren. Nergens anders op het eiland is de sfeer van lang vervlogen tijden zo sterk voelbaar als hier, op deze plaats.

Het kost moeite om je los te maken van deze merkwaardige plek, die een onuitwisbare indruk achterlaat. Daardoor is de terugtocht naar Middelbuurt weinig spectaculair, al is de omweg die ik maak door de Gesteentetuin zeer zeker de moeite waard. Een aangename wandelroute voert langs allerlei Scandinavische gesteenten die tijdens de laatste IJstijd door de gletsjers hier zijn achtergelaten en die na het droogvallen van de Noordoostpolder in de zeebodem zijn gevonden. 

De weg terug naar Middelbuurt loopt door het Schokkerbos, dat langs de westkust van Schokland op de vroegere zeebodem is aangeplant. Van het eiland is hier niets meer te zien. Het bos is weelderig groen en vochtig, alsof er iets van de vroegere zee is blijven hangen.

Na een klein half uur wandelen ben ik terug bij mijn uitgangspunt, het museum en het kerkje van Middelbuurt. Ik verlaat Schokland zoals ik gekomen ben, per auto. Ik ben daarmee weer helemaal in het heden, na een bijzondere tocht die mij voor een paar uur naar vervlogen tijden heeft teruggevoerd.

Meer over Schokland en aanverwante informatie

www.schokland.nl
Officiële website van Voormalig Eiland Schokland. Op deze site ook de volledige tekst van de Zuiderzeeballade.

www.natuurlijk-schokland.nl
Website van het arrangementenbureau "Natuurlijk Schokland", dat o.a. rondleidingen op Schokland organiseert.

www.schokkervereniging.nl
Website van de Schokkervereniging (nazaten van de vroegere bewoners van Schokland), met veel historische informatie over het eiland.

www.rtvnh.nl
Website van de regionale radio- en televisiezender RTV Noord-Holland. Bekijk hier een tv-documentaire over Schokland die eerder werd uitgezonden op deze zender (onbekend hoe lang deze uitzending nog op de site beschikbaar blijft). Real Player benodigd.

members.lycos.nl/framenso/col03/xx03130.htm
Reflexxionzz! Particuliere site met columns, reisverhalen, korte verhalen en geen gedichten, met het verslag van een bezoek aan Schokland.

whc.unesco.org
Unesco World Heritage website (alleen Engels en Frans).

www.worldheritagesite.org
Particuliere website van Els Slots met beschrijvingen van bezoeken aan Unesco World Heritage sites, waaronder Schokland (alleen Engels).

juli 2003