Om verschillende redenen is het forteiland Pampus, ten oosten van Amsterdam gelegen, bijzonder. In de eerste plaats omdat dit het kleinste is van alle op deze site beschreven eilanden. Ten tweede omdat het, in tegenstelling tot (bijna) alle andere eilanden, volledig aangelegd is; een kunstmatig eiland dus. En ten derde omdat het, als onderdeel van de Stelling van Amsterdam, op de Werelderfgoedlijst van Unesco staat.

Pampus is overigens niet uniek. Er bestaat een tweede forteiland dat eveneens deel uitmaakt van de Stelling van Amsterdam. Dat ligt bij IJmuiden, in de monding van het Noordzeekanaal, dat tussen 1863 en 1876 werd gegraven om de haven van Amsterdam een rechtstreekse verbinding met de Noordzee te geven. Dit fort werd gebouwd van 1881 tot 1888 op de noordoever van het nieuwe kanaal. Toen in 1929 de monding van het kanaal werd verbreed werd het fort van het vasteland gescheiden en werd het dus een eiland. Omdat het eiland niet permanent bewoond wordt besteed ik er op deze site geen verdere aandacht aan. Maar de overeenkomst tussen deze twee forten, bij Muiden en IJmuiden die zowel de oude als de nieuwe toegang vanuit zee naar Amsterdam bewaken is te opvallend om niet te vermelden.  

Zoals dat gebruikelijk is met militaire objecten is Pampus altijd omgeven geweest met een zekere geheimzinnigheid. Lange tijd was het strikt verboden gebied voor onbevoegden, ook toen het fort al lang niet meer als zodanig in gebruik was. Nu is Pampus toegankelijk voor ieder die er naartoe wil gaan, maar toch lijkt er nog iets van die geheimzinnige sfeer te zijn blijven hangen op het eiland.

Forteiland Pampus werd eind 19e eeuw gebouwd als sluitstuk van de uit 42 forten bestaande verdedigingslinie rond Amsterdam, met als doel de hoofdstad te beschermen tegen een mogelijke (Duitse) aanval vanuit zee. Het eiland werd aangelegd op een natuurlijke ondiepte in de toenmalige Zuiderzee, welke met 45.000 kubieke meter zand werd opgehoogd. De bouw van het fort, die in totaal acht jaar in beslag nam en waarvoor ruim 3.800 palen moesten worden geheid, kostte het voor die tijd gigantische bedrag van ƒ 800.000,- (€ 365.000,-). 

In 1895 werd het fort opgeleverd en overgedragen aan het Ministerie van Oorlog. Het was bedoeld voor een permanente bezetting door ruim 200 officieren en manschappen, maar alleen tijdens de mobilisatie voor de Eerste Wereldoorlog waren er daadwerkelijk zoveel militairen op het eiland gehuisvest. De verwachte aanval is echter nooit gekomen. Er is in oorlogstijd vanaf Pampus geen schot gelost. 

Toen in 1932 de Afsluitdijk gereed kwam die de Zuiderzee afsloot van het buitenwater had het fort geen militaire waarde meer. In 1933 verliet de laatste fortwachter het eiland en werd het aan zijn lot overgelaten. 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de stalen geschutskoepels met de vier zware 24 cm-kanonnen door de Duitsers gesloopt en verwijderd om het metaal te kunnen hergebruiken. Bovendien werd het eiland enkele malen gebruikt als oefendoel voor luchtbombardementen. In de jaren na de oorlog verviel het forteiland tot een geheimzinnige ruïne.

In 1986 werden plannen ontwikkeld om het eiland op te knappen en toegankelijk te maken voor het publiek. Daartoe werd de Stichting Pampus opgericht. Vijf jaar later konden de eerste bezoekers worden ontvangen. Tegenwoordig bezoeken jaarlijks zo'n 40.000 mensen het eiland en laten zich rondleiden door het nog altijd indrukwekkende fort, dat sinds 2003 de status van Rijksmonument heeft.

Pampus in Google Earth
(klik op de afbeelding om te vergroten)
 

Zoals het hoort bij een echt eiland kun je alleen per boot op Pampus komen. Rederij NACO verzorgt een veerdienst vanaf een steiger naast het Muiderslot, dat strategisch gelegen is aan de monding van de Vecht. Zodra de boot van wal gestoken is heb je achter een mooi zicht op de Grote Zeesluizen van Muiden, waar het 's zomers een komen en gaan is van boten en bootjes. Vóór doemt het eiland Pampus al snel op, een platte hoop zand met een huisje erop. Het oogt niet erg spectaculair. Na ongeveer 20 minuten legt de boot aan in het haventje van Pampus.

Hier begint de eigenlijke rondwandeling, op het enige stukje weg dat het eiland rijk is. Komende vanaf de haven kun je drie kanten op: linksaf naar de woning van de fortwachters, rechtsaf naar het restaurant 'Het Scheepskameel' en rechtdoor naar het fort. De hele weg is overigens slechts enkele tientallen meters lang.

Ik neem de weg rechtdoor die naar de ingang van het fort leidt. Hier moet je opnieuw kiezen. Je kunt een wandeling rond het hele eiland maken, of naar beneden afdalen, het eigenlijke fort in. Ik kies voor het laatste. Een paar stenen trappen leiden je een vreemde, geheimzinnige wereld binnen die aan een onderaards grottencomplex doet denken.

Het is leuk om zelf door de ongeveer tachtig schaars verlichte ruimtes in het fort te dwalen. Maar als je hier voor de eerste keer bent is het zeker aan te raden je aan te sluiten bij de gratis rondleiding (is bij de prijs van de overtocht inbegrepen), zodat je wat meer te weten komt over de geschiedenis van dit imposante bouwwerk.

Wanneer je weer in de richting van het daglicht loopt sta je plotseling in de droge gracht. Deze loopt rond het hele binnenfort en is zo'n 250 meter lang. Hij diende als laatste verdedigingslinie in het geval van een landing op het eiland door vijandelijke troepen. De betonnen wanden en vloeren benadrukken hier het grimmige karakter van het fort. Je kunt je goed voorstellen dat deze gracht voor de aanvallers, onder het vuur van de in het binnenfort verschanste verdedigers, een lastig te nemen hindernis zou zijn.

Naarmate je dieper in het fort doordringt wordt het steeds donkerder en geheimzinniger. Het geluid van vallende waterdruppels leidt me naar een grote ruimte waarin zich het centrale waterbassin bevindt. Hier werd via een ingenieus systeem het regenwater dat op het eiland viel verzameld om in de waterbehoefte van de bewoners te voorzien. Het gevoel in een onderaards grottenstelsel te zijn beland is nergens zo sterk als hier.

Na nog wat ronddwalen door de duistere gangen laat ik mij door het daglicht terugleiden naar de buitenste ruimtes. Hier is goed te zien in hoe slechte staat het bouwwerk verkeert. De Stichting Pampus heeft plannen voor restauratie ontwikkeld, waarbij het overigens niet de bedoeling is dat het fort weer in de oorspronkelijke staat wordt hersteld. Afgezien van het feit dat dat financieel onhaalbaar zou zijn wil de Stichting juist het huidige karakter van fortruïne bewaren. Restauratie zal dan ook gericht zijn op het voorkomen van verder verval.

Weer buiten gekomen besluit ik, alvorens met de veerboot naar Muiden terug te keren, het eiland helemaal rond te lopen. Dat vergt op Pampus nog geen kwartier. En dan is er tijd genoeg om te genieten van de fraaie uitzichten over het IJmeer, waar het op deze prachtige junidag wemelt van de bootjes. Amsterdam, met de in aanbouw zijnde nieuwbouwwijk IJburg, Almere en Muiden zijn duidelijk zichtbaar aan de horizon.

Teruglopend naar de haven blijft één vraag mij bezighouden: waar is nu het radiobaken Pampus, een van de belangrijkste navigatiebakens voor het luchtverkeer rond de luchthaven Schiphol? Dit VOR/DME baken met codenaam PAM, dat uitzendt op een frequentie van 117.80 MHz is bekend bij elke Flight Simulator enthousiast in Nederland. 

Wanneer ik fortwachter Nanette ernaar vraag vertelt ze dat je er op het eiland tevergeefs naar zult zoeken. Het baken PAM staat namelijk een paar kilometer zuidelijker op het vasteland, in een weiland tussen Muiden en Muiderberg. De naam is in dit geval dus wat misleidend. 

Op de terugweg naar huis besluit ik via Muiderberg te fietsen om er een foto van te maken en daarmee deze ontdekkingstocht naar Pampus op gepaste wijze af te sluiten.
 

Meer over Pampus en aanverwante informatie

www.pampus.nl
Officiële website van de Stichting Pampus.

www.pampus.com
Website met informatie over commerciële activiteiten op Pampus.

www.pampus.info
Fotogalerij met historische foto's van Pampus en on-line forum.

www.stelling-van-amsterdam.nl
Officiële website van de Stichting Stelling van Amsterdam

www.stelling-amsterdam.org
Officiële website van de Stichting Militair Erfgoed Groot-Amsterdam over de Stelling van Amsterdam

www.noord-holland-tourist.nl/nl/stelling.htm
Website van de samenwerkende VVV's van Noord-Holland met informatie over de Stelling van Amsterdam.

www.forten.info
Particuliere website van René Ros over het militair erfgoed in Nederland en België.

whc.unesco.org
Unesco World Heritage website (alleen Engels en Frans).

augustus 2003