Noordereiland: een naam die wellicht beelden oproept van messcherpe klippen die oprijzen uit het ijskoude water van de poolzee, gegeseld door ijzige sneeuwstormen. Dat beeld is onjuist, want het eiland in kwestie ligt niet ergens ten noorden van de Poolcirkel maar in de Nieuwe Maas, in hartje Rotterdam. En in weerwil van wat de naam doet vermoeden maakt het deel uit van het zuidelijke deel van de stad, op de linker Maasoever.

Ik heb zo mijn twijfels gehad over of dit eiland eigenlijk wel op deze site thuishoort. Want objectief gezien voldoet het niet echt aan de criteria die ik op mijn Intro pagina heb geformuleerd. Het is in feite geen eiland en is dat ook nooit geweest; altijd was het met bruggen aan de oevers van de rivier vastgeklonken. Het is evenmin een natuurlijk stadseiland, zoals het Île de la Cité in Parijs, dat sinds mensenheugenis wordt omspoeld door het water van de Seine. Het Noordereiland ontstond pas toen in 1876 de Koningshaven werd gegraven, waardoor het vrij in de rivier kwam te liggen. Op een lange eilandgeschiedenis kan het dus bepaald niet bogen.

Toch heb ik uiteindelijk besloten mijn zelfopgelegde criteria zodanig op te rekken dat het Noordereiland erin past. Het is namelijk té apart om te negeren. Er leeft hier een heel bijzonder soort van 'eilandgevoel', dat wordt aangewakkerd door een groep bewoners onder aanvoering van de Belgische kunstenaar Joe Cillen. Zij hebben in de tweede helft van de jaren '90 het idee ontwikkeld dat het Noordereiland eigenlijk geen eiland is maar een enorm schip dat een eigen bestaan leidt, onafhankelijk van het vasteland. Sindsdien zijn ze voortdurend bezig om de inrichting van hun eiland in overeenstemming te brengen met die visie.

Over Rotterdam - en ook Amsterdam

Wie Nederland kent weet van de eeuwige rivaliteit tussen Amsterdam en Rotterdam, de twee grootste steden van het land. Rotterdam heeft zich lang tevreden moeten stellen met een plekje in de schaduw van de hoofdstad Amsterdam, de enige Europese hoofdstad trouwens die nooit regeringsgebouwen en ambassades heeft gekend omdat het bestuurlijk centrum van Nederland altijd in Den Haag heeft gezeteld. 

Maar in de negentiende eeuw keerde het tij, toen de Nieuwe Waterweg werd gegraven en Rotterdam kreeg wat Amsterdam node miste: een open verbinding met de zee waardoor ook de grootste schepen van die tijd de stad konden bereiken. Daarnaast had Rotterdam via de Rijn een perfecte verbinding met het zich industrialiserende Duitse achterland. Deze ideale omstandigheden zorgden voor een stormachtige ontwikkeling van Rotterdam als overslaghaven, die al snel de Amsterdamse haven overvleugelde en in 1962 uitgroeide tot de grootste van de wereld.

Ongeveer gelijk met de opening van de Nieuwe Waterweg in 1872 begon de ontwikkeling van het zuidelijk stadsdeel op de linker Maasoever, die tot dan toe nog vrijwel onbebouwd was. Daar lag het eiland Feijenoord, gevormd door de Nieuwe Maas en het Zwanegat, dat eind zestiende eeuw door de stad Rotterdam was aangekocht en dat onder andere gebruikt werd voor het storten van huisvuil. Ook was er de executieplaats van de stad en volgens sommige overleveringen dankt het eiland zijn naam aan een van de beulen, die Feije zou hebben geheten. In latere jaren stond er hier ook een pesthuis.

In de laatste decennia van de negentiende eeuw werden hier meerdere nieuwe havens gegraven waaronder de Noorderhaven, die bij een bezoek van koning Willem III werd omgedoopt tot Koningshaven. Door de aanleg van deze haven kwam de noordpunt van het eiland Feijenoord rondom in het water te liggen en zo was het Noordereiland geboren. Op het eiland werden woningen gebouwd om de arbeiders te huisvesten die van heinde en ver toestroomden om in de nieuwe havens te gaan werken.

De bruggen die het nieuwe eiland met de beide rivieroevers moesten verbinden kwamen in 1877 en 1878 gereed: de Koningsbrug en de Koninginnebrug over de Koningshaven en de twee Willemsbruggen (een voor het wegverkeer en een voor de spoorlijn) die de Nieuwe Maas overspanden. 

De spoorbrug over de Koningshaven werd in 1927 vervangen door een stalen hefbrug, die door de Rotterdammers liefkozend 'De Hef' wordt genoemd en die in de loop der jaren beeldbepalend is geworden voor Rotterdam in het algemeen en voor het Noordereiland en omgeving in het bijzonder. Sinds het spoor in 1993 in een tunnel onder de rivier verdween is 'De Hef' niet meer in gebruik, maar hij zal als industrieel monument voor de toekomst bewaard blijven.

Zoals eerder gezegd maakte de Rotterdamse haven in de twintigste eeuw een stormachtige ontwikkeling door. Op de zuidelijke Maasoever werden uitgestrekte havencomplexen aangelegd met onder andere de Rijnhaven, de Maashaven en de voor die tijd werkelijk gigantische Waalhaven. Een ontwikkeling die ruw werd onderbroken door de Tweede Wereldoorlog, die voor Nederland begon op 10 mei 1940, toen de Duitse troepen het land binnenvielen.

Een paar dagen na het begin van de invasie hadden de Duitsers het grootste deel van het land onder controle, maar bij Rotterdam boden de Nederlandse strijdkrachten hardnekkig weerstand. Duitse parachutisten, gesteund door pantsereenheden, hadden de zuidelijke Maasoever in handen en stonden op het strategisch gelegen Noordereiland, maar ze slaagden er niet in via de Willemsbruggen op te rukken naar het centrum van de stad. Er ontstond een patstelling, waarna de Duitsers dreigden de stad te zullen bombarderen als de Nederlanders hun verzet niet zouden opgeven. 

Onderhandelingen over een overgave leverden geen resultaat op en op 14 mei, kort na de middag, werd het centrum van de stad door tientallen Heinkel He-111 bommenwerpers gebombardeerd. De schade was enorm. Door hevige branden die overal uitbraken werd het stadscentrum vrijwel volledig in de as gelegd. Er vielen 800 doden en er werden 25.000 huizen vernietigd. Het bombardement van Rotterdam en het dreigement van de Duitsers dat andere steden hetzelfde lot te wachten stond leidde tot de onvoorwaardelijke capitulatie van alle Nederlandse troepen.

Na de bevrijding van Nederland in mei 1945 bleef Rotterdam achter als een stad zonder hart. Tussen het station en de Maas gaapte een kale, lege vlakte, die de Russisch-Franse beeldhouwer Ossip Zadkine tijdens een bezoek aan Rotterdam in 1947 inspireerde tot het maken van zijn beroemde beeld 'Verwoeste Stad'. Het is een verwrongen menselijke gestalte, de armen in wanhoop ten hemel geheven, met op de plaats waar het hart hoort te zitten een gat. Het beeld staat sinds 1956 aan de Leuvehaven, pal tegenover het Noordereiland.

Vanaf het begin van de jaren '50 is in Rotterdam met voortvarendheid gewerkt aan de wederopbouw van het stadscentrum. Daarbij werd niet gekozen voor een reconstructie van de oude binnenstad maar voor totale vernieuwing. Het nieuwe hart van Rotterdam is ultramodern, ruim en zakelijk en vormt een bijna niet te beschrijven contrast met de sfeervolle historische binnenstad van Amsterdam, die in de zeventiende eeuw zijn vorm kreeg. 

Koud, winderig, sfeerloos en ongezellig, zeggen de Amsterdammers geringschattend over Rotterdam. Typeringen die zeker hout sneden in de jaren dat de Rotterdamse binnenstad nog één grote bouwput was. Maar nu halen de Rotterdammers hun schouders op over de sneren van de hoofdstedelingen. Zij zijn over hun minderwaardigheidscomplex heen gegroeid. Hun stad had immers de grootste haven ter wereld (inmiddels voorbijgestreefd door Singapore), had de eerste onderwatertunnel van Nederland (Maastunnel, 1942), de eerste metro (1968), het eerste Nederlandse voetbalteam dat de Europacup én de Wereldbeker won (Feyenoord, 1970) en zo kunnen ze daar nog wel even doorgaan... 

Daarnaast is Rotterdam een waar eldorado voor de liefhebbers van moderne architectuur, die van heinde en ver naar de stad komen om de creaties van bekende Nederlandse architecten als Blom, Van Berkel, Quist, Koolhaas, Klundert en Weeber alsmede die van internationale coryfeeën als Kahn, Foster en Piano, te bewonderen. Het is geen toeval dat het Nederlands Architectuur Instituut (NAI) uitgerekend hier in Rotterdam gevestigd is.

Rotterdam en Amsterdam, de rivaliteit zal altijd wel blijven. Het zijn twee steden die eigenlijk niet met elkaar te vergelijken zijn. Ik zal er in ieder geval geen poging toe doen en beperk me hier tot dat kleine stukje van de stad waarvoor ik speciaal gekomen ben: het Noordereiland.
 

'Motorschip Noordereiland'

Het Noordereiland is, sinds zijn ontstaan in 1876, eigenlijk niet zoveel veranderd. Het bleef gespaard bij het bombardement van mei 1940 en de latere stedenbouwkundige ontwikkelingen zijn vrijwel geheel aan het eiland voorbijgegaan. De 19e-eeuwse bebouwing is nog grotendeels intact en inmiddels tot beschermd stadsgezicht verklaard, wat betekent dat er geen rigoureuze veranderingen te verwachten zijn. Vandaag de dag is het Noordereiland een rustige, wat geïsoleerd gelegen stadswijk, die nog een vooroorlogse en wat dorpse sfeer ademt. De skyline van Rotterdam-Centrum op de rechter Maasoever en die van de 'Kop van Zuid' aan de overkant zijn vlakbij, maar lijken toch tot een andere wereld te horen.

Het is daarom misschien niet zo gek dat de Belgische kunstenaar en ex-zeeman Joe Cillen, nadat hij hier eind jaren '80 van de vorige eeuw was komen wonen, het idee ontwikkelde dat het Noordereiland eigenlijk een schip is. De vorm van het eiland lijkt op die van een schip en als je op de Maaskade of de Prins Hendrikkade langs het water loopt en over de rivier kijkt kan er gemakkelijk een zekere afstandelijkheid over je komen. Inderdaad, alsof je aan de reling staat van een schip dat in deze haven slechts voor een paar dagen op bezoek is en binnenkort weer vertrekt naar verre oorden.

Joe Cillen

Naarmate Cillen medestanders vond voor zijn visie onder kunstenaars, filosofen en 'gewone' eilandbewoners groeide zijn idee uit tot het permanente openbare-kunstproject 'Ms. Noordereiland'. Toen Rotterdam in 2001, samen met de Portugese havenstad Porto, mocht fungeren als 'Culturele Hoofdstad van Europa' kreeg het project een belangrijke impuls. Sindsdien gaat het eiland steeds meer op een echt schip lijken en dat is ook de bedoeling, want ooit zal 'Ms. Noordereiland' zich losmaken van de bruggen die het nu nog aan de oevers vastklinken, zoals een schip de trossen losgooit, en op reis gaan naar verre, exotische oorden.

Ter voorbereiding hierop zijn al rode en groene boordlichten geïnstalleerd aan weerszijden van het eiland. De achtersteven kreeg een heklicht, terwijl op de voorplecht een kluisgat voor een anker is aangebracht. Bij het voormalige spoorwegviaduct zijn kersenbomen aangeplant, waarvan de vruchten het uitbreken van scheurbuik op de lange reizen moeten voorkomen. Voor de energievoorziening verlaat het 'Ms. Noordereiland' zich op het zogenaamde 'orgon', dat ter plekke opgewekt kan worden in een 'orgon box'. Op dit 'orgon' is ook het scheepsgeld, ontworpen door enkele plaatselijke grafici, gebaseerd. Het regelmatig verschijnende 'Scheepsjournaal', onder redactie van kapitein Cillen zelf, houdt de opvarenden op de hoogte van alle ontwikkelingen aan boord.

Wanneer het tot een daadwerkelijk vertrek van 'Ms. Noordereiland' komt is het reisdoel ook al bekend: via de Sargassozee - die zeer rijk aan 'orgon' schijnt te zijn - naar ergens tussen de eilanden Kiritimati (aan bakboord) en Ascencion (aan stuurboord). Dat sinds 1996 juist ten westen van het eiland de Erasmusbrug over de Nieuwe Maas ligt is voor het uitvaren geen bezwaar; 'Ms. Noordereiland' zal als een gigantische onderzeeër onder de brug door duiken of, nog waarschijnlijker, zich op haar surplus aan 'orgon'-energie boven het aardoppervlak verheffen en als een reusachtig luchtschip, door niets gehinderd, op weg gaan.

Wie het Noordereiland nog eens wil bekijken moet dus voortmaken, want je moet er niet vreemd van opkijken als het op een dag plotseling verdwenen blijkt te zijn. Ik heb in elk geval besloten een bezoek niet langer uit te stellen en ben daarom naar Rotterdam getogen.

Een wandeling aan dek van 'Ms. Noordereiland'

Ik ben op deze mooie septemberdag naar Rotterdam gekomen op de manier die het meest gebruikelijk was ten tijde van het ontstaan van het Noordereiland, eind negentiende eeuw: per trein. Dat geeft me tevens de gelegenheid om tijdens mijn wandeling van het Centraal Station naar de rivier onder de indruk te raken van alle moderne architectuur in het hart van de stad waar ik normaliter zelden kom.

De meest voor de hand liggende manier om vanuit het centrum op het Noordereiland te komen is via de Willemsbrug. Ik geef vandaag echter de voorkeur aan een omweg via de Erasmusbrug, waardoor ik het eiland vanaf de zuidelijke Maasoever zal benaderen. Ten eerste omdat ik nog niet eerder in de gelegenheid was de beroemde schepping van de Nederlandse architect Ben van Berkel, die vanwege zijn sierlijk geknikte, hagelwitte pyloon de bijnaam 'De Zwaan' heeft gekregen, van dichtbij te bekijken. Ten tweede omdat de Erasmusbrug net ten westen van het Noordereiland de Nieuwe Maas overspant en ik dus vanaf de brug een mooi zicht op mijn uiteindelijke reisdoel zal hebben.

< klik op een foto om te vergroten

Met de Erasmusbrug is het als met sommige vrouwen, die er niet mooier op worden naarmate je dichterbij komt. Ontegenzeggelijk is het een van de mooiste bruggen van het land, misschien wel de mooiste, maar als je er op loopt zie je toch in de eerste plaats een drukke verkeersweg die de ene oever met de andere verbindt. De schoonheid en gratie van de brug laten zich het beste vanuit de verte bewonderen.

Wat was Rotterdam trots op zijn nieuwe brug bij de opening in 1996. Hij moest het visitekaartje van de stad worden voor de 21e eeuw, zoals 'De Hef' dat was geweest voor de 20e eeuw. Maar kort na de opening moest de brug alweer worden gesloten omdat er bij windkracht 6 trillingen in de tuien optraden, waardoor de brug ging slingeren en er zelfs gevaar voor instorting bestond. Wat zullen ze in Amsterdam hebben gelachen om die Rotterdammers met hun dure 'zwabberbrug'! 

Alvorens ik linksaf sla naar het Noordereiland bewonder ik de imposante Koninginnebrug die, altijd in de schaduw van 'De Hef', de Koningshaven overspant. De huidige brug verving in 1929 de vroegere draaibrug, die al in die tijd een ware flessenhals was geworden. Het ontwerp voor de brug, van de hand van architect ir. A. van Rood, kwam als winnaar uit de bus van een internationale prijsvraag. Het is een tweedelige basculebrug waarvan de hoofdliggers boven het rijdek liggen, wat de brug een stoer maar toch ook wel sierlijk uiterlijk verleent. Opmerkelijk zijn ook de vier brugwachtershuisjes, twee aan elke kant, die met hun groene spitsen aan kabouterpuntmutsen doen denken.

Eenmaal op de brug, met aan mijn linkerhand een mooi uitzicht op de Erasmusbrug, bekruipt me toch een beetje het gevoel alsof ik op het punt sta aan boord van een schip te gaan. Ondanks het feit dat de 'loopplank' nog altijd onderdeel is van een belangrijke verkeersverbinding tussen de noord- en de zuidoever, en decennialang zelfs de enige oeververbinding was. Niet zonder problemen overigens, want de brug moest heel vaak geopend worden om grote schepen te laten passeren die niet onder de Willemsbruggen door konden. Omdat je dus vaak lang moest wachten kreeg de Koninginnebrug in de volksmond al snel de bijnaam 'Brug der Zuchten', naar de beroemde brug in Venetië.

Eenmaal 'aan boord' loop ik via de Van der Takstraat in een paar minuten naar de Maaskade aan de noordkant van het eiland, of misschien is het gepaster om hier te spreken van de stuurboordzijde. Ooit was deze straat de belangrijkste verkeersader op het eiland, onderdeel van de eerste noord-zuidroute in de stad, die de Willemsbrug en de Koninginnebrug met elkaar verbond. Er liep zelfs een doorgaande tramlijn door de straat.

Maar dat is verleden tijd, want de oude Willemsbrug is verdwenen. De nieuwe Willemsbrug moest worden gebouwd toen de oude er nog lag, dus dat kon niet op dezelfde plaats. Hij kwam daarom een stukje verderop naar het oosten, zodat het verkeer nu zowel op de noordelijke Maasoever als op het Noordereiland zelf een vreemde slinger moet maken om weer op de oorspronkelijke hoofdroute te komen. De tram rijdt tegenwoordig over de Erasmusbrug van noord naar zuid en laat het Noordereiland dus links liggen. De Van der Takstraat is door dit alles wel een stuk rustiger geworden.

Van de Brugweg loop ik langs de Prins Hendrikkade een stukje terug naar 'De Hef', waar ik op de oude spoordijk klim. De spoorrails zijn verdwenen, maar de monumentale stalen hefbrug houdt de herinnering levend aan de tijd dat een treinreis vanuit het zuiden van het land naar Rotterdam nog een feest was. Vanaf Feijenoord helemaal tot aan het Centraal Station reed de trein hoog boven de stad over een lange reeks bruggen en viaducten, waarbij je voortdurend een schitterend uitzicht over de stad en de havens had.

Maar naarmate het verkeer, zowel op het water als op het spoor, drukker werd vormde 'De Hef' een steeds grotere hindernis. In 1993 werd de Willemstunnel, onder de Nieuwe Maas en een deel van de stad door, geopend en was het afgelopen met het Rotterdamse 'luchtspoor'. Een zegen voor zowel de scheepvaart als de spoorwegen, maar voor de treinreiziger die nu door een kilometerslange donkere tunnel rijdt is het er niet leuker op geworden. Overigens maakt de Willemstunnel het Noordereiland wel tot het enige Nederlandse eiland waar je helemaal onderdoor kunt!

De voormalige spoordijk is nu de 'Promenade Plantée', een langgerekt wandelpark dat werd ingericht door Anne Mieke Backer. In het voorjaar maken duizenden gekleurde tulpen het tracé van de vroegere spoorlijn weer zichtbaar. Nu, in de herfst, is daar niets van te zien en lijkt het parkje vooral een geliefde plek om honden uit te laten. Maar sfeer heeft het wel met 'De Hef', waar de spoordijk op aansluit, op de achtergrond.

Van de spoordijk loop ik naar het Burgemeester Hoffmanplein, het centrale plein van het eiland. Hier staat de Wilhelminafontein, die werd opgericht in 1898 door de 'Vereeniging Feijenoord' ter gelegenheid van de troonsbestijging van koningin Wilhelmina in dat jaar. De fontein werd ontworpen door Henri Evers. Het beeldhouwwerk is van de hand van Simon Miedema, die ook de gevelbeelden maakte voor het 'Witte Huis' aan de overkant van de rivier, de allereerste 'wolkenkrabber' in Europa.

Op de gevel van het hoekhuis aan het plein zie ik het kunstwerk 'Een roos is een roos' van Ben Admiraal. Het is hier aangebracht als eerbetoon aan de in 1995 overleden kunstenaar en bestaat uit een tableau van enkele honderden rozen gemaakt van zwarte klei, die nog door hemzelf werden vervaardigd voor een eerder kunstwerk. In neon is de tekst "Een roos is een roos is een roos", naar de bekende dichtregel van Gertrude Stein, toegevoegd. Het geheel is gevat in een ornamentenlijst, waarin vroeger advertenties werden geschilderd.

Op het plein staat een groepje traditioneel geklede allochtone vrouwen te praten. Het herinnert me aan het feit dat hier, net als elders in de stad, al meer dan een derde van de bewoners van niet-Nederlandse komaf is. Op 'Ms. Noordereiland' worden deze opvarenden actief bij het leven aan boord betrokken. De Turkse vrouwengroep 'Derme' maakte bijvoorbeeld de vlaggen die bij feestelijke gelegenheden overal op het eiland worden uitgestoken en die zoveel mogelijk door de bewoners zelf ontworpen zijn.

In de korte straatjes die van het centrale plein naar naar de Maaskade aan stuurboord en de Prins Hendrikkade aan bakboord lopen is ook van alles te zien. Op een klein pleintje in de Leliestraat staat de lichtmast van 'Ms. Noordereiland', ontworpen door Johan Fikkes. 

In de volgende straten, de Anjerstraat en de Laurierstraat, zijn twee fraaie wandschilderingen te zien van resp. Helena en Axel van der Kraan. De eerste toont de oude spoorbrug over de Nieuwe Maas in zijn volle glorie; op de tweede is de brug verdwenen en staan alleen de pijlers nog in de rivier. De skyline van de stad aan de overkant van de rivier toont duidelijk herkenbare gebouwen zoals het 'Witte Huis' en het flatgebouw met de voor de hand liggende bijnaam 'Het Potlood'.

Het laatste pand in de Anjerstraat draagt een muurschildering van de hand van Harry Sengers. Hij maakte hem ter nagedachtenis van Herman van Olst, die als architect verantwoordelijk was voor de renovatie van het Noordereiland maar die overleed voor het project was afgerond. Het is een stilleven waarin de herdenkingsplaquette die al op deze plaats op de muur zat is opgenomen.

Na mijn omzwervingen door het binnenste van het eiland, waarbij ik overigens nog lang niet alle kunstwerken die ik ben tegengekomen genoemd heb, ben ik weer terug op de Maaskade, het gangboord aan stuurboordzijde van 'Ms. Noordereiland'. Eigenlijk zou hier langs de waterkant een echte reling moeten zijn, waar je overheen kunt leunen om te mijmeren, in het water te spugen en te kijken naar het gedoe op de vaste wal. Het schijnt de bedoeling te zijn dat die er ooit ook echt zal komen.

Ik loop langs de door bomen beschaduwde Maaskade naar voren, naar de boeg, en kom daarbij langs de NE Gallery op nummer 140B waar kapitein Joe Cillen woont (hij beschouwt zichzelf trouwens helemaal niet als kapitein maar veel meer als een gewoon matroos). Hier bevindt zich ook de 'Orgone Energy Accumulator', een uitvinding van Wilhelm Reich die 'Ms. Noordereiland' van kosmische en levensenergie voorziet.

Dan sta ik op het Prinsenhoofd, de boeg van 'Ms. Noordereiland'. Vanaf hier heb je een subliem zicht op de rivier en de Erasmusbrug. Op het pleintje dat in 2000 werd gerenoveerd bevindt zich het ovalen 'Kluisgat' van Herman Lamers. Het is een mozaïek in lichtblauw en wit dat het schuimende boegwater voorstelt. Het bijbehorende anker werd verbeeld door een danspaar dat bij de officiële opening op 7 juli 2000 bovenop het kunstwerk een tango danste.

 

Van het Prinsenhoofd loop ik langs de Prins Hendrikkade helemaal terug naar het Antwerpse Hoofd, de achterplecht van 'Ms. Noordereiland'. Langs de kade liggen binnenvaartschepen in dubbele rijen afgemeerd. De meeste hebben een auto aan dek staan, wat het me gemakkelijker maakt me te verzoenen met alle auto's die ik aan boord van 'Ms. Noordereiland' ben tegengekomen.  

Het uitzicht vanaf de achterplecht van 'Ms. Noordereiland' is minder spectaculair dan dat vanaf de boeg, mede omdat de rivier een scherpe bocht naar het zuiden maakt en daardoor uit het zicht verdwijnt. Ik blijf hier daarom niet lang dralen, loop terug naar de Willemsbrug om mijn rondwandeling te voltooien en beklim de trappen naar het brugdek. Wanneer ik aan de oversteek begin bekruipt me weer de illusie van een enorme loopplank waarlangs ik het schip verlaat.

Eenmaal terug op de vaste wal kijk ik nog een keer om naar het eiland waar ik een paar bijzondere uren heb doorgebracht. Wat mij het meest getroffen heeft is de manier waarop een groep kunstenaars samen met de 'gewone' bewoners, waarvan ruim een derde allochtonen, hier een stadswijk met een heel aparte sfeer tot stand heeft weten te brengen. Ik neem de details zo goed mogelijk in mij op. Het kan tenslotte de laatste keer zijn dat ik het zie, want bij mijn volgende bezoek aan Rotterdam zou 'Ms. Noordereiland' wel eens vertrokken kunnen zijn!

Meer over het Noordereiland en aanverwante informatie

www.rotterdam.nl
Officiële website van de Gemeente Rotterdam.

www.feijenoord.rotterdam.nl
Officiële website van de Deelgemeente Feijenoord waartoe het Noordereiland behoort.

www.motorschipnoordereiland.org
Officiële website van het 'Ms. Noordereiland'. Inclusief drie video's van o.a. VPRO-TV en TV Rijnmond

bvn.xs4all.nl
Website van de Bewoners Vereniging Noordereiland.

www.buurt-online.nl/rotterdam/noordereiland
Portal voor het Noordereiland op de website van de Stichting Buurt Online.

www.openbarekunst.nl
Website van het Centrum voor Beeldende Kunst (CBK) over kunst in de openbare ruimte in Rotterdam, met een kunstwandelroute over het Noordereiland.

www.kei-centrum.nl/CultuurprojectenRotterdam
Cultuurprojecten in Rotterdam, met een apart hoofdstuk over het 'Ms. Noordereiland' project. 

september 2004