Als je een willekeurige buitenlander vraagt om een Nederlands eiland te noemen is de kans groot dat je Marken als antwoord krijgt. Want van alle eilanden die op deze site besproken worden is Marken ongetwijfeld het meest bekend bij de toeristen. 

Dat is niet toevallig. Veel buitenlanders zien het folkloristische Marken, met zijn dijk, zijn glimmend groen geschilderde houten huisjes op palen en zijn in traditionele kleurige klederdracht (inclusief klompen) gestoken bewoners als hét symbool van Nederland. En omdat het nog geen twintig kilometer van het centrum van Amsterdam verwijderd ligt is een uitstapje naar Marken en het naburige vissersdorp Volendam, de zogenaamde 'Holland Tour', een bijna verplicht onderdeel van het programma voor iedere toerist die de hoofdstad bezoekt. Jaarlijks ontvangt Marken dan ook bijna een miljoen bezoekers. Het zal daarom niet verbazen dat je hier op een mooie dag in het zomerseizoen meer vreemde talen hoort spreken dan Nederlands. 

Helaas is Marken geen eiland meer. Sinds 1957 is het door een twee kilometer lange dijk met het vasteland verbonden. Dat is jammer natuurlijk, maar we kunnen ons troosten met de gedachte dat het allemaal nog veel erger had kunnen zijn. Als de Zuiderzeewerken namelijk volgens de oorspronkelijke plannen van ir. Cornelis Lely (zie voor details de pagina van Wieringen) waren uitgevoerd, dan zou Marken een deel van de polder Markerwaard zijn geworden. Dat is gelukkig niet doorgegaan, en daardoor kunnen we nu hier nog genieten van het echte eilandgevoel: water rondom tot aan de horizon. 

Marken is geen natuurlijke verhoging in het landschap, zoals bijvoorbeeld Urk of Wieringen dat zijn. Deze eilanden hebben een kern van keileem, die werd opgestuwd tijdens de voorlaatste ijstijd en die in de loop der eeuwen de erosie door het water redelijk hebben kunnen doorstaan. Marken is echter niet meer dan een stukje polderland, zo plat als een pannenkoek, dat op een zeker moment de verbinding met soortgelijk polderland op het Hollandse vasteland kwijtraakte en daardoor een eiland werd. Dat moet tegen het eind van de twaalfde eeuw gebeurd zijn.

Het waren monniken die een belangrijke rol hebben gespeeld bij de eerste bedijkingen in dit gebied. De naam Monnickendam verwijst hier nog naar. Het eiland Marken kwam in 1251 in bezit van het Friese Norbertijner klooster Mariëngaarde in Hallum. De monniken verrichtten er veel werk, want zij bouwden een dijk rond het eiland, stichtten er twee boerderijen en brachten de landbouw tot ontwikkeling. Halverwege de veertiende eeuw vertrokken de Norbertijnen echter, onder druk van de graaf van Holland, van Marken en kwam er dus een eind aan hun nuttige monnikenwerk.

Tot in de vijftiende eeuw zouden landbouw en vooral veeteelt de belangrijkste middelen van bestaan blijven. De bodem werd echter door inklinking en verzilting steeds minder geschikt voor de landbouw, zodat de eilandbewoners hun heil gingen zoeken in de visserij. Tegen het eind van de zestiende eeuw was Marken een vissersplaats geworden. Het zou echter tot ver in de negentiende eeuw duren voordat er ook een haven kwam om de Marker vissersvloot een beschutte ligplaats te bieden. 

Net als op de andere Zuiderzee-eilanden moest er op Marken een voortdurende strijd tegen het water worden gevoerd. Naarmate de landbouw als belangrijkste middel van bestaan verdrongen werd door de visserij werd er ook minder energie in het behoud van land en onderhoud van de dijken gestoken. Er vonden regelmatig overstromingen plaats, waarbij veel land verloren ging en mens en dier gevaar liepen. 

De Markers wapenden zich tegen het water door hun woningen op terpen te bouwen, die hier 'werven' worden genoemd. Ooit waren er 27 werven op het eiland, waarvan er 12 in de loop van de eeuwen aan het water ten prooi vielen. Van de 15 werven die er overbleven zijn er nu nog 12 bewoond. Een is er in gebruik als begraafplaats en dus in zekere zin ook 'bewoond'.

Door de opkomst van de visserij nam ook het inwonertal toe. Bekend is dat er eind vijftiende eeuw zo'n 250 mensen op Marken woonden; rond 1620 was dat aantal gegroeid tot 750. Toen de bouwruimte op de werven opraakte gingen de Markers huizen op palen bouwen om droge voeten te houden. Die twee elementen, de groepjes woningen op de werven en de paalwoningen, zijn heel karakteristiek voor Marken en vandaag de dag nog goed zichtbaar. Maar nu de regelmatige overstromingen tot het verleden behoren zijn de benedenverdiepingen van de meeste paalwoningen dichtgemaakt en als extra woonruimte in gebruik genomen.

De negentiende eeuw bracht veel veranderingen. In 1825 werd begonnen met het graven van het Goudriaenkanaal, vanaf Amsterdam door het Waterland naar Marken en vervolgens dwars door het eiland heen naar de Zuiderzee. Het kanaal moest de zeescheepvaart naar Amsterdam een alternatief voor het Noord-Hollands Kanaal naar Den Helder bieden, maar de aanleg ervan werd in 1828 gestaakt. De tegenwoordige ijsbaan van Marken is nog een overblijfsel van dit mislukte project.

Het eiland kreeg in 1837 dan eindelijk zijn vissershaven, die in 1870 nog eens werd uitgebreid. De ironie wil dat juist in deze tijd de plannen om de Zuiderzee af te sluiten en grotendeels in te polderen steeds meer vorm begonnen te krijgen, plannen die de visserij op Marken de das om zouden doen (zie de Wieringen pagina voor details over de Zuiderzeewerken).

In 1932 was het dan zover: de Afsluitdijk werd voltooid en de Zuiderzee werd IJsselmeer, een zoetwatermeer waarin het met de zeevisserij snel gedaan was. Direct na de afsluiting werd de inpoldering van de vroegere binnenzee voortvarend ter hand genomen. De Wieringermeerpolder was als eerste, in 1930 al, drooggevallen, de Noordoostpolder volgde in 1942. Daarna was de Markerwaardpolder aan de beurt en in 1942 werd daarom op de noordpunt van Marken begonnen met de bouw van de westelijke dijk voor de nieuwe polder. Na een kleine twee kilometer werd echter het werk stilgelegd; de Tweede Wereldoorlog die in volle gang was stelde andere prioriteiten. 

Na afloop van de oorlog werd het werk aan de Markerwaardpolder niet meteen weer opgepakt. Het herstel van de door vijf jaren van oorlog en Duitse bezetting verwoeste infrastructuur kreeg voorrang. Toen op dat gebied de ergste nood gelenigd was en er weer gedacht werd aan het hervatten van de Zuiderzeewerken werd in de winter van 1953 het zuidwesten van Nederland getroffen door de zwaarste stormvloed van de twintigste eeuw, die ruim 1.800 slachtoffers eiste. Het herstel van de dijken in het deltagebied en het ontwikkelen van het Deltaplan om te voorkomen dat zo'n ramp zich in de toekomst ooit nog zou voordoen kregen uiteraard een hogere prioriteit. De inpoldering van het IJsselmeer kon nog wel even wachten.

Marken in Google Earth
(klik op de afbeelding
om te vergroten)

Toen in 1955 de Zuiderzeewerken werden hervat waren de inzichten over de volgorde waarin de polders zouden worden aangelegd gewijzigd. Besloten werd als eerste niet de Markerwaardpolder, maar de oostelijke Flevopolders, met daarin belangrijke geplande grote bevolkingscentra als Lelystad en Almere, aan te leggen. Van de Markerwaard werd op dat moment slechts een twee kilometer lang stukje dijk, van de zuidpunt van Marken naar het vasteland, gerealiseerd, en toen deze dijk werd geopend in 1957 hield Marken officieel op een eiland te zijn. 

Oostelijk Flevoland viel in 1957 droog en Zuidelijk Flevoland volgde in 1968. Op dat moment bestonden er al twijfels of de Markerwaardpolder nog wel moest worden aangelegd. Toch werd begonnen met de bouw van de buitendijk, van Enkhuizen naar Lelystad, en toen die in 1975 werd gesloten was het Markermeer ontstaan, een afgescheiden deel van het IJsselmeer. 

Rond deze tijd hadden de tegenstanders van de aanleg van de polder de overhand gekregen. Hun belangrijkste wapen was het argument dat er in Nederland geen acute behoefte meer was aan méér landbouwgrond, destijds de belangrijkste reden reden om de polder aan te leggen. In plaats daarvan wezen zij op het belang van een open Markermeer voor natuurbehoud, recreatie, toerisme en waterbeheer. De politiek schoof een definitieve beslissing steeds weer voor zich uit en er gebeurde niets. De tijd werkte in het voordeel van de tegenstanders.

Het zag er echter in de jaren '90 even naar uit dat de polder er toch nog zou komen. De voorstanders kwamen met nieuwe argumenten en plannen. Zo zou er ruimte nodig zijn voor de aanleg van een nieuwe nationale luchthaven, voor woningbouw en voor recreatieterreinen. Er verschenen allerlei varianten waarin alleen het noordelijk deel van de polder, inclusief luchthaven, zou worden aangelegd en het zuidelijk deel van het Markermeer open water zou blijven. Maar toen de regering eind jaren '90 besloot tot uitbreiding van Schiphol op de huidige plaats leek de Markerwaard als locatie voor een luchthaven, en daarmee ook de polder zelf, definitief van de baan.

Toch hebben de voorstanders, verenigd in de Vereniging Vrienden van de Markerwaard, de moed nog niet opgegeven en blijven ze de nieuwe polder promoten en plannen ontwikkelen. Voorlopig is er niet méér van te zien dan een nogal zonderlinge, 27 kilometer lange verkeersweg dwars door het IJsselmeer van Enkhuizen naar Lelystad en een zinloze, bijna 2 kilometer lange doodlopende dijk op Marken, die door de bewoners de Bukdijk wordt genoemd. Plus de dijk die Marken aan het vasteland klonk en er een schiereiland van maakte natuurlijk. Maar die was er zonder de plannen voor de Markerwaard waarschijnlijk ook wel gekomen. 

Plan voor de inpoldering van de Zuiderzee / IJsselmeer van ir. Cornelis Lely (1916).
1 - Wieringermeerpolder,
2 - Noordoostpolder,
3 - Oostelijk Flevoland,
4 - Zuidelijk Flevoland,
5 - Lauwersmeerpolder,
6 - Markerwaardpolder.

Een rondwandeling op Marken

Voor een rondwandeling over de buitendijk heeft Marken een plezierige grootte, al zijn de verschillende bronnen het niet helemaal eens over de precieze lengte. Dagblad 'Trouw' houdt het op tien kilometer, en als je ook nog naar het eind van de Bukdijk (en weer terug) wilt lopen komt er nog eens 3,5 km bij. Een routebeschrijving in de Amsterdamse krant 'Het Parool' geeft 11 kilometer aan, inclusief de Bukdijk. Twee eilanders weten, onafhankelijk van elkaar, te vertellen dat de rondwandeling zonder de Bukdijk 8 kilometer is. Ik denk dus dat 'Het Parool' het dichtst bij de waarheid zit. Hoe dan ook, het is een rondje dat op een prille lentemiddag prima te lopen is.

De reis naar Marken gaat, helaas, per auto, hoewel het ritje over de twee kilometer lange dijk je nog wel een beetje het gevoel geeft dat je naar een eiland gaat. Je kunt trouwens als je persé wilt ook per boot naar Marken. Vanuit Volendam vaart er een veerboot voor voetgangers en fietsers die je in een half uur over de Gouwzee naar Marken brengt. Deze vaart echter alleen in het toeristenseizoen, van april tot oktober. Op deze maartse dinsdag zullen we het dus met de dijk moeten doen.

Vanaf de centraal gelegen parkeerplaats, waar alle bezoekers tegen betaling van een niet malse parkeervergoeding (€ 3,85 voor een auto en drie personen) hun voertuig moeten achterlaten is het nauwelijks vijf minuten lopen naar de haven, waar onze rondwandeling begint. De straatnaambordjes hier vermelden grappige namen zoals Buurt I, Buurt II, Buurt III en Kets. Het zijn eigenlijk geen straten maar 'werven', de kunstmatige heuveltjes waarop groepjes huizen zijn gebouwd. 

Voor de meeste toeristen blijft een bezoek aan Marken beperkt tot wat rondslenteren in de Kerkbuurt en de Havenbuurt inclusief een verplicht bezoekje aan het huis van Sijtje Boes, de bekendste inwoonster van het eiland, dat nu een souvenirwinkeltje is. Maar vandaag zijn er geen busladingen fotograferende buitenlanders, op jacht naar Markers in traditionele klederdracht die bereid zijn even voor hen te poseren. Het toeristenseizoen is nog niet aangebroken. Zelfs een kop koffie zit er niet in, want alle horeca aan de haven is nog hermetisch gesloten. De winkel van Sijtje is wel open, maar klandizie is er in de verste verte niet te bespeuren. 

De steigers in het havenbekken liggen vol zeil- en motorjachten, waarvan sommige er erg prijzig uitzien. Vissersboten zijn er niet meer. De Marker vissersvloot is al jaren geleden ter ziele gegaan. We lopen om de haven heen de dijk op. Volgens de routebeschrijving laten we nu de massa's drentelende dagjesmensen en de stinkende frietkramen weldra achter ons. Het is hier echter volkomen uitgestorven. Er waait een stevige wind uit het westen, van over de Gouwzee, zoals meestal hier. De beloofde lentezon wil nog niet echt doorbreken.

Na ruim een kwartier lopen zijn we al op de noordpunt van het eiland beland. Hier begint de Bukdijk, die zo'n 1,7 km in zee steekt in de richting van Volendam op het vasteland en de Gouwzee in het noorden begrenst. We gaan door een hek de met gras begroeide, hobbelige dijk op. Hier hoor je alleen het geklots van de golven en de wind in je oren. 

Halverwege de dijk graast een kudde schapen. De kleurstempels op hun rug duiden erop dat ze allemaal drachtig zijn. Een boer is bezig de ooien die het eerst moeten lammeren in de aanhanger van zijn tractor te laden. Als wij hem vragen hoe hij nu weet welke hij moet meenemen laat hij een beduimeld notitieboekje zien waarin hij de nummers van de ooien en de datums waarop ze gedekt zijn heeft genoteerd. Soms kan logistiek zo simpel zijn!

We lopen naar het eind van de dijk en kijken over het water naar Volendam op het vasteland. De houten huisjes langs de dijk, het silhouet van de St. Vincentiuskerk daarboven en de lichtmasten bij het stadion van FC Volendam, de club waar het momenteel niet zo goed mee gaat, het lijkt allemaal bedrieglijk dichtbij. 

Volendam en Marken, ze worden vaak in één adem genoemd, maar ze worden door méér gescheiden dan dit stukje water. Want daar, aan de overkant, zijn ze katholiek en houden ze zich bezig met lichtzinnigheden als muziek en voetbal, hier is men protestant en gaat het er allemaal wat ernstiger aan toe. Maar bovenal zijn de Volendammers vastelanders en de Markers eilanders, en dat is een wereld van verschil.

Hier, op het uiterste eind van de Bukdijk, is waarschijnlijk de plek waar op Marken het 'eilandgevoel' het meest tastbaar is. De weidsheid van het IJsselmeer doet je even vergeten dat dit eigenlijk geen zee meer is, dat er geen onbekende verre kusten achter die horizon liggen maar slechts een prozaïsche dijk. Uitkijkend over die zee voel toch je in je rug de aanwezigheid van het vasteland waar je bij hoort, maar ook weer niet, dichtbij maar ook ver weer weg. Een voorpost waar vanaf het vasteland met een zekere afgunst naar gekeken wordt; tenslotte ben je hier een beetje dichter bij de horizon dan ginds.

Met of zonder dergelijke filosofische gedachten wandelen we de dijk af, terug naar het eiland. De boer heeft zijn quotum schapen voor vandaag kennelijk bij elkaar, want we zien hem met een kar vol voor ons uit rijden. Heel voorzichtig, over de hobbelige dijk, want het lammeren moet liever niet beginnen vóór hij thuis is.

De huidige vuurtoren werd in 1839 gebouwd, op de fundamenten van een eerdere toren die in dat jaar werd afgebroken. De Zuiderzee was toen nog open zee en de vuurtoren was zeer belangrijk voor de scheepvaart naar Amsterdam. In 1901 kreeg de toren elektrisch licht. Ook na de afsluiting van de Zuiderzee bleef de vuurtoren operationeel en tot op de dag van vandaag is het een belangrijk baken voor de scheepvaart op het IJsselmeer. In 1989 werd het onsteken van het licht geautomatiseerd en sinds die tijd woont er geen lichtwachter meer op Marken.

Het 'Paard van Marken' staat aan het eind van een smalle strekdam en is dus bijna helemaal omgeven door water. Dat maakt de locatie ook zo fotogeniek. Vooral 's winters, als na een langdurige vorstperiode waarin het IJsselmeer grotendeels was dichtgevroren de dooi inviel en het ijs ging kruien kon je hier spectaculaire foto's maken. In 1971 bijvoorbeeld reikten de door de wind opgestuwde de ijsschotsen tot aan het dak van de lichtwachterswoning. Tot ernstige schade voor de bewoners leidde dat overigens niet, omdat de muren extra dik uitgevoerd zijn. Tegenwoordig komen zulke strenge winters nauwelijks meer voor.

Uitkijkend over de eindeloze zee ga je je afvragen hoe deze plek er uit zou zien als de Markerwaardpolder aangelegd zou zijn. In de visie van ir. Lely zou Marken dan alleen aan de westkant nog aan het water grenzen. De oostpunt zou de polder in wijzen en 'Het Paard' zou er dan een beetje verloren bij staan, op een onduidelijk heuveltje tussen de akkers. Nee, laten we het dan toch maar liever houden zoals het nu is.

We hebben hier het meest oostelijke punt van onze rondwandeling bereikt en lopen nu over de zuidelijke dijk terug naar de haven. De zon doet verwoede pogingen door de wolken heen te prikken. Rechts in het weiland zien we de Oostervaart, een brede sloot die is overgebleven van de aanleg van het omstreden Goudriaenkanaal in 1825. Het kanaal had hier juist ten zuiden van de vuurtoren in zee moeten uitmonden, waarbij Marken een soort voorhaven van Amsterdam zou zijn geworden. Het plan was al achterhaald voordat het klaar was. Marken heeft er een leuke ijsbaan aan overgehouden. Als het tenminste nog vriezen wil 's winters.

Verder naar het westen nu, langs de Moeniswerf die een stukje landinwaarts in het weiland ligt, naar de Rozewerf recht voor ons uit. Deze ligt van alle werven het dichtst bij de zee en haar bewoners hadden dan ook het meest te vrezen van ijsgang tijdens strenge winters. Om te voorkomen dat het kruiende ijs de dijk opschoof en hun houten huisjes verpulverde bouwden ze een aantal wigvormige houten constructies in het water langs de dijk die het ijs moesten breken. Deze ijsbrekers hebben in de winters van 1971 en 1979 nog nuttige dienst gedaan.

Kort na het passeren van de Rozewerf ligt de dijk die Marken met het vasteland verbindt voor ons. Aan het begin ervan staan drie forse windturbines, die met de stevige wind van vandaag een flinke bijdrage kunnen leveren aan de elektriciteitsproductie. Goed voor het milieu, dat wel, maar toch ook een beetje detonerend in het kleinschalige landschap, deze kolossen met hun rondmalende wieken.

We steken de autoweg over en vervolgen het pad over de dijk dat naar het noorden afbuigt, terug naar de haven. Met de Gouwzee aan de linkerhand en het zonnetje in de rug is het heel prettig lopen hier, een stuk aangenamer dan toen we onze rondwandeling begonnen. Een bankje op de dijk nodigt uit tot een korte pauze. Kun je meer genieten van een bruine boterham met kaas dan zittend op een bankje in de zon, uitkijkend over de Gouwzee? Vast wel, maar voor vandaag ben ik er zeer tevreden mee!

Vóór ons doemt de Havenbuurt alweer op. Nog maar een klein stukje en dan zijn we terug op ons uitgangspunt en hebben we onze rondwandeling voltooid. Het restaurant met de toepasselijke naam 'Land en Zeezicht' aan de haven blijkt nu open en we gaan naar binnen voor een kop koffie. Hier stuiten we op de enige buitenlandse toerist die we vandaag gezien hebben: een Spaanse mevrouw met twee kindertjes. Maar ja, het is ook pas maart. Kom hier in juli maar eens terug!

www.waterland.nl
Officiële website van de Gemeente Waterland waartoe Marken behoort. Bevat een fototour van Marken.

www.eilandraad.nl
Website van de Stichting Eilandraad Marken, met actuele en historische informatie over het eiland.

www.thijsvandetoren.nl
Homepage van Thijs en Liliane Spijker, sinds februari 2003 de bewoners van de vuurtoren 'Het Paard van Marken'.

home.wxs.nl/~napel/diashow.htm
Homepage van Harm Joris ten Napel, inwoner van Marken, met een interessante fotoreportage over het eiland.

www.vbij.nl
Website van de Vereniging tot Behoud van het IJsselmeer, die zich beijvert om het IJsselmeer op een verantwoorde en dynamische manier te beheren in landschappelijk, cultuurhistorisch, milieuhygiënisch, recreatief, ecologisch en waterhuishoudkundig opzicht.

www.markerwaardpolder.nl
Website van de Vereniging Vrienden van de Markerwaard, die juist de aanleg van de Markerwaardpolder nastreeft.
 

maart 2004